મુંબઈ: વિશ્વની સૌથી ગીચ અનૌપચારિક વસાહતો પૈકીની એક તરીકે ઓળખાતી ધારાવી માત્ર ગરીબી અને જગ્યાના અભાવ સાથે જ સંઘર્ષ કરી રહી નથી, ત્યાં ધીમે-ધીમે વધી રહેલા માનસિક સંકટ સામે પણ લડાઇ જારી છે. સાંકડી ગલીઓ અને ગીચ ઘરોમાં તણાવ, ચિંતા અને હતાશા શાંતિથી ફેલાઈ રહ્યા છે, જે હજારો જીવનને અસર કરી રહ્યું છે
ઘણા રહેવાસીઓ માટે, પુનર્વિકાસની આશા એ પ્રકાશનું એકમાત્ર કિરણ છે. તેઓ માને છે કે સૂર્યપ્રકાશ, શૌચાલય અને જગ્યા ધરાવતા સારા ઘરો ફક્ત આરામ જ નહીં, પણ માનસિક શાંતિ પણ લાવશે.
“હવે જ્યારે મારા મકાનનો સર્વે પૂર્ણ થયો છે, ત્યારે મને લાગે છે કે મારા જેવા ગરીબોને આખરે કંઈક મળશે,” ધારાવીમાં 35 વર્ષથી રહેતા 58 વર્ષીય કડિયાકામના વેંકટી પવાર કહે છે. “આપણને 24X7 પાણી અને વીજળી સાથે આધુનિક ઘરો મળશે. આ વિચાર મને શાંતિ આપે છે. ભિખારી જેવા અસ્તિત્વમાંથી, અમને એક ગૌરવપૂર્ણ જીવન મળશે.”
પવારનો દિનચર્યાનો પ્રારંભ સામુદાયિક શૌચાલયમાં લાંબી રાહ જોવાથી થાય છે, ત્યારબાદ કલાકો સુધી કડિયાનાકા (લેબર પોઇન્ટ) પર કામ કરવાની કે કામ પર કોઇ દ્વારા લઇ જવાની આશાથી થાય છે.તેઓ કહે છે કે, “કેટલાક દિવસ મને કામ મળે છે, તો કેટલાક દિવસ મને કામ પણ મળતું નથી. ક્યારેક તે નકામું લાગે છે. આટલા વર્ષોની મહેનત, પણ કોઈ પ્રગતિ થતી નથી. હવે બધું મોંઘુ છે. હું તણાવ અનુભવું છું.”
મિકી સુભાષ જેવા લોકો માટે, જે કુલી (હમાલી) તરીકે કામ કરે છે, જીવન અનિશ્ચિતતાથી ભરેલું છે. “અમે એક નાના રૂમમાં 10-12 લોકો છીએ. સૂર્યપ્રકાશ નથી, હવા નથી. ગુંગળામણ થાય છે. જ્યારે હું તણાવમાં હોઉં છું, ત્યારે હું બહાર જાઉં છું અને ક્યાંક એકલો બેઠો છું. આ રીતે મને મારા માટે થોડી જગ્યા અને માનસિક શાંતિ મળે છે.” ધારાવીની અર્થવ્યવસ્થા કાગળ પર ભલે સમૃદ્ધ લાગતી હોય, પરંતુ તેને શક્તિ આપનારા લોકો ઘણીવાર નાણાકીય પતન, ભાવનાત્મક થાક અને શારીરિક અસ્વસ્થતાની ધાર પર જીવી રહ્યા છે.
બાળકો પણ તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. ધોરણ 9નો વિદ્યાર્થી વિક્રમ ગોલે કહે છે, “હું ઘરે અભ્યાસ કરી શકતો નથી. આસપાસ ઘોંઘાટ છે અને જગ્યા નથી. હું તણાવ અનુભવું છું. કદાચ તેઓ હસશે તેમ માની હું મારા મિત્રોને તે કહેતી પણ નથી.”
મહિલાઓને રોજિંદા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે જે તેમને થાકી જાય છે. ધારાવીમાં 17 વર્ષથી રહેતાં મીના દેવી કહે છે, “બાળકો માટે બેસવા કે પુસ્તકો રાખવા માટે કોઈ જગ્યા નથી. તેમને ઘરની અંદર રહેવાનું પસંદ નથી, તેથી તેઓ બહાર રસ્તા પર રમે છે જે સલામત નથી. જ્યારે મહેમાનો આવે છે, ત્યારે અમને ખબર નથી પડતી કે તેમને ક્યાં બેસાડીએ. મને બાળકોના ભવિષ્ય વિશે ચિંતા થાય છે. ચોમાસામાં, પાણી અમારા ઘરમાં ઘૂસી જાય છે. તે ખૂબ જ તણાવપૂર્ણ હોય છે. હું ભગવાનને શક્તિ માટે પ્રાર્થના કરું છું. મને આશા છે કે રિડેવલપમેન્ટ અમારા દુઃખને દૂર કરશે.”
ધારાવીમાં, સ્વચ્છ શૌચાલય, તાજી હવા અને સૂર્યપ્રકાશ જેવી વસ્તુઓ – જેને અન્ય લોકો સામાન્ય માને છે, તો ઘણા લોકો માટે તે એક સપના જેવી છે. અહીંના લોકો વૈભવ નથી માંગતા. તેઓ ફક્ત સલામત, સ્વચ્છ અને શાંતિપૂર્ણ જીવન ઇચ્છે છે.
પ્રસ્તાવિત પુનર્વિકાસથી આશાઓ વધતી જઈ રહી છે, તેમ રહેવાસીઓને ડર છે કે વિલંબ, રાજકારણ અને ખોટી માહિતીનો ફેલાવો તેમની એક તક છીનવી શકે છે. તેઓ ફક્ત એટલું જ ઇચ્છે છે કે, તેમને સાંભળવામાં આવે, જોવામાં આવે અને તેઓને જે ગૌરવને લાયક છે તે આપવામાં આવે. ‘બધા માટે આવાસ’ એ સરકારનું વચન છે અને દરેક ધારાવીકર તેનાથી કંઈ ઓછાના હકદાર નથી.
