ગટરોની કિનારે આવેલા ઝૂંપડા, સાંકડી શેરીઓ, વિવિધ ઉદ્યોગો અને આ બધાની વચ્ચે, દરરોજ હજારો અને લાખો સપના જન્મે છે. આ ધારાવી છે – એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી. દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈમાં સ્થિત ધારાવીને વિકસાવવા અને તેને નવો દેખાવ આપવાનું કામ દિવસેને દિવસે ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
છસો એકરમાં ફેલાયેલા ધારાવીના વિકાસની ચર્ચા નવી નથી.આ લગભગ બે દાયકાથી ચાલી રહ્યું છે. હવે ધારાવીની ઝૂંપડપટ્ટીઓ દૂર કરીને ટાઉનશીપ બનાવવાના મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ પર કામ ચાલી રહ્યું છે.તેનું નામ ધારાવી પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટ છે.
ભવિષ્યમાં ધારાવીમાં 10 લાખથી વધુ લોકો માટે ફ્લેટ, શાળાઓ, હોસ્પિટલો વગેરે જેવી ઘણી વસ્તુઓ બનાવવાની યોજના છે. આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી ‘નવભારત મેગા ડેવલપર્સ લિમિટેડ’ ને સોંપવામાં આવી છે.આ પ્રોજેક્ટમાં અદાણી ગ્રુપનો ૮૦% હિસ્સો છે અને મહારાષ્ટ્ર સરકારનો ૨૦% હિસ્સો છે.
પહેલા આ કામ ‘ધારાવી રિડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ ના નામથી કરવામાં આવી રહ્યું હતું. એક તરફ ઘણા લોકો આ પ્રોજેક્ટ પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ ધરાવે છે, તો બીજી તરફ ઘણા લોકોના મનમાં શંકાઓ છે. ભયભીત લોકો સાથે વાત કરતાં એવું લાગે છે કે તેમની સામે પડકારોનો પહાડ ઊભો છે.
ઓસ્કાર વિજેતા ફિલ્મ ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ કે દેશી હિપ હોપ ફિલ્મ ‘ગલી બોય’થી પ્રખ્યાત ધારાવીની નવી તસવીર અને નવી વાર્તા શું હશે? ત્યાં રહેતા લોકો શું વિચારી રહ્યા છે? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આ રિપાર્ટમાં છે.
આ પ્રોજેક્ટનું નામ ‘ધારાવી પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટ’ છે. આ મહારાષ્ટ્ર સરકાર અને ઉદ્યોગપતિ ગૌતમ અદાણીની કંપની સાથે ભાગીદારીમાં લાગુ કરવામાં આવશે. સરકારનું માનવું છે કે પુનર્વિકાસ પછી, 10 લાખથી વધુ લોકો વધુ સારું અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવી શકશે.
આ પુનર્વિકાસ માટે કોઈ વ્યક્તિ લાયક છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે ત્રણ માપદંડ છે:
૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૦ પહેલા ધારાવીમાં ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર રહેતા લોકોને ધારાવીમાં જ સાડા ત્રણસો ચોરસ ફૂટના ઘર આપવામાં આવશે. તેમની પાસેથી કોઈ પૈસા લેવામાં આવશે નહીં.
૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૦ થી ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧ દરમિયાન ધારાવીમાં ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર રહેતા લોકોને પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ ધારાવીની બહાર ઘર આપવામાં આવશે.
વર્ષ ૨૦૧૧ થી ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૨૨ દરમિયાન ધારાવીમાં ઉપરના માળે રહેતા અને ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર રહેતા બધા લોકોને ધારાવીમાં ઘર મળશે નહીં.
જોકે, તેમને મુંબઈના બીજા કોઈ ભાગમાં ભાડે રાખવાની ચર્ચા છે. જો તેઓ ઇચ્છે, તો તેઓ તેને પછીથી પણ ખરીદી શકે છે. આ કામ માટે મુંબઈના વિવિધ ભાગોમાં જમીન સંપાદન કરવામાં આવી રહી છે.
ઝૂંપડપટ્ટીઓનો પુનર્વિકાસ કેવી રીતે થાય છે
જોકે, મુંબઈમાં પુનર્વસન કાર્ય ‘ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન સત્તામંડળ’ (SRA) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. આ યોજના હેઠળ, ઘર મેળવવા માટે પાત્ર વ્યક્તિએ 1 જાન્યુઆરી 2000 પહેલા પુનઃવિકાસ હેઠળની ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેવાનું શરૂ કર્યું હોવું જોઈએ.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં, 2000 અને 2011 ની વચ્ચે રહેતા વ્યક્તિઓને વૈકલ્પિક પુનર્વસન, જેમ કે ભાડાનું ઘર ઓફર કરવામાં આવી શકે છે.આ કાર્ય માટે, મુંબઈમાં વિવિધ સ્થળોએ હાજર જમીનના અનેક ટુકડાઓનો ઉપયોગ કરવાની ચર્ચા છે.
આમાંથી એક પૂર્વ મુંબઈનો દેવનાર વિસ્તાર છે. આ એક કચરો ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ છે, જેનો અર્થ એ છે કે વિવિધ વિસ્તારોમાંથી એકત્રિત કરાયેલ કચરો અહીં નાખવામાં આવે છે. અહીં ફક્ત કચરો જ છે. ધારાવીના લોકો અહીં કેવી રીતે રહેશે તેની ચિંતામાં છે.
ગમે તે હોય, ભારતીય પર્યાવરણીય કાયદા હેઠળ, સામાન્ય રીતે ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડથી 500 મીટરની અંદર રહેણાંક વિકાસની મંજૂરી નથી. ‘ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન યોજના’ (SRA) નો ઉદ્દેશ્ય ઝૂંપડપટ્ટીવાસીઓને વધુ સારા જીવન માટે સુવિધાઓ પૂરી પાડવાનો છે.
