કયું માધ્યમ ? ગુજરાતી, અંગ્રેજી કે ગુજલીશ….

હવે શાળાઓ શરૂ થશે – પરંતુ એ પહેલા અનેક કુટુંબોમાં કયું માધ્યમ બાળક માટે પસંદ કરવું એ વાત પર અનેક ચર્ચા થઈ ચૂકી હશે.

અત્યાર સુધી આ ચર્ચા અંગ્રેજી, ગુજરાતી કે અન્ય રાજ્યોની ભાષા પુરતી સીમિત હતી પણ હવે તો એની સાથે ગુજરાતી ઇંગ્લિશ-gujenglish પણ આવ્યું.

સામાન્ય રીતે દ્વિભાષીય કેળવણી એ USA માં ઉદ્ભવેલી પ્રથા છે જ્યાં Spanish લોકોના વસવાટથી અંગ્રેજી કેળવણી મેળવવાનું Spanish પ્રજા માટે મુશ્કેલ થતું ગયું એની શરૂઆત તબ્બકે પ્રાથમિક શિક્ષણના 3 વર્ષ માતૃભાષામાં ( અહી Spanish) અને ત્યાર બાદ તબ્બકાવાર અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણ આપવાનું ઠરાવ્યુ.

આ પદ્ધતિ બાળકના માનસિક વિકાસને સુસંગત છે કારણકે બાળકના મગજનો વિકાસ પ્રથમ 3 થી 7 વર્ષમાં મહત્તમ હોય છે અને એથી એ નવી ભાષા સરળતાથી અપનાવી શકે છે, વળી શરૂઆતના વર્ષોમાં માતૃભાષાના સથવારે ભણતર થતું હોવાથી મૂળભૂત સંસ્કૃતિ સાથે બાળક જડાયેલું રહે છે.

NEP 2020 અનુસાર પ્રાથમિક તબક્કે વિધ્યાર્થી માતૃભાષામાં શિક્ષણ મેળવે છે અને તબક્કાવાર Englishમાં શબ્દભંડોળ વધારતો જાય છે અને global terminology અંગ્રેજીમાં મેળવે છે. ખાસ કહીને math અને science ના concept ગુજરાતીમાં સમજે તો વધુ સ્પષ્ટ બને સાથે અંગ્રેજી શબ્દભંડોળ દ્વારા એ ઉચ્ચ શિક્ષણ સમયે સરળતાથી પોતાને વ્યકત કરી શકે.

આ પધ્ધતિ એકંદરે ફાયદાકારક છે સાથે સાથે વિકાસના તબક્કે બે ભાષાની કેળવણી પણ સમજાવતા હોવાથી મગજની problem solving skill અને creativity વધારે છે. વિષયો માતૃભાષામાં શીખવાથી મુશ્કેલ વિષયોની સમજ વધુ સ્પષ્ટ બને છે અને આને કારણે ગોખણ પટ્ટીની જરૂર રહેતી નથી..

ગુજરાતમાં આ પદ્ધતિ મહદ અંશે સુરતમાં ભૂલકાંવિહાર અને જીવનભારતી શાળામાં શરૂ થઈ તે સમયે ડૉ. રઈશ મણિયાર અને જીવનભારતીમાં મંત્રી ડૉ. કેતન શેલતે આ શરૂ કરવામાં રસ લીધો હતો અને આજે ગુજરાતમાં લગભગ 293 શાળા આ પ્રકારે શિક્ષણ આપે છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી school of excellence માં પણ આ માધ્યમનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારાઈ રહ્યું છે. આ માધ્યમ માટે text book નો ઢાંચો પણ એજ રીતે તૈયાર કરાય છે જેમાં terminology અંગ્રેજીમાં આપવામાં આવે છે સાથે સમજતી ગુજરાતીમાં અપાય છે.

Bilingual education system અને વૈજ્ઞાનીક ઢબથી તૈયાર થયેલી પ્રથા છે અને એને લીધે ઘણા cognitive અને psychological ફાયદા છે પણ એ એક બીજો વિષય છે. એ ઉપરાંત માતૃભાષા સિવાય બીજી ભાષાના સાહિત્યની સાથે નાતો બંધાય છે જે બાળકના વિકાસ માટે ખૂબ મહત્વનું છે.

વાલીઓ માટે- જે કુટુંબમાં ભાષા સાહિત્યનું વાતાવરણ છે અને જ્યાં બાળકની વાંચવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન મળે છે તે વાલી પોતાના બાળકને કોઈ પણ એક મીડિયમ અંગ્રેજી કે ગુજરાતીમાં મૂકી શકે છે અને અન્ય ભાષા (અહી અંગ્રેજી) અલગ ભણાવી શકે છે. આ બાળકને અંગ્રેજીમાં તકલીફ નહીં આવે.

પરંતુ જે કુટુંબનો ભાષાનો ઉપયોગ મર્યાદિત છે કે પછી અંગ્રેજી ભાષાનું ચલણ ખૂબ નહિવત છે. એમને માટે આ માધ્યમ જરૂરી બને છે જેથી ઉચ્ચ અભ્યાસક્રમ દરમિયાન technical subject જે મોટે ભાગે અંગ્રેજીમાં જ રજુ થતાં હોય છે તે સમયે વિષય અઘરો ના લાગે.

છેવટે એક વાત, ભાષા પર પ્રભુત્વ મેળવવું એ રસનો વિષય છે અને નાનપણથી જ બાળકને એ રીતે વાળવવામાં આવે તો કોઈ પણ માધ્યમ અઘરું નથી અને જો ગુજલીશ મધ્યમ પસંદ કરવાનું હોય તો એ શાળાના શિક્ષકોની તૈયારી અને ભાષા સજ્જતા અણીદાર હોવા જરૂરી છે નહીં તો અંગ્રેજી અને ગુજરાતી બંને નબળા રહી શકે.