મુંબઈ: રાજ્યભરમાં કુપોષણનો દર ઘટી રહ્યો હોવા છતાં, એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ધારાવીમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના ઘણા બાળકો પાણીના દૂષણ, અયોગ્ય પોષણ અને બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાકના સંપર્કમાં આવવાથી પીડાઇ રહ્યા છે.
મે 2025 ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, મે મહિનામાં મુંબઈના ઉપનગરોમાં માપવામાં આવેલા 0 થી 6 વર્ષના 2.85 લાખ બાળકોમાંથી 29% (82,809) કુપોષિત (ગંભીર અથવા મધ્યમ) હોવાનું જણાયું હતું, જ્યારે 11% (31,410) ઓછા વજનવાળા હતા, જે પાછલા મહિનાઓ કરતાં નજીવો સુધારો છે.
“ધારાવીમાં દસમાંથી સાત બાળકો, વિવિધ વય જૂથોમાં, કુપોષિત છે અને તેનું મુખ્ય કારણ અસ્વચ્છતા અને કુપોષણ છે. અને સરકાર અને NGO દ્વારા સંકલિત બાળ વિકાસ સેવાઓ યોજનાઓ દ્વારા નિયમિત હસ્તક્ષેપ છતાં તે હજુ પણ વ્યાપક છે,” ડૉ. રૂપેશ સોનાવણેએ જણાવ્યું, જે 15 વર્ષથી વધુ સમયથી આ વિસ્તારમાં સારવાર કરી રહ્યા છે.
“મારા ક્લિનિકમાં આવતા સિત્તેર ટકા બાળકો કુપોષિત હોય છે. તેમનું વજન તેમની ઉંમર કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોય છે, તેમનું સરેરાશ વજન ૧૬ થી ૧૮ કિલો છે. આના ઘણા કારણો છે જેમાં દૂષિત પાણી, નબળી સ્વચ્છતા, પૌષ્ટિક ખોરાકનો અભાવ અને દૂષિત શેરી ખોરાકનો વપરાશ શામેલ છે,” તેમણે કહ્યું.
ડો. સોનાવણેના મતે, બાળકોની ત્વચા સામાન્ય રીતે નિસ્તેજ હોય છે અને તેઓ ચામડીના રોગોનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. તેમનામાં વિટામિનની ઉણપ જોવા મળે છે, જે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે.
“પરિણામે, તેઓ વારંવાર શરદી, ખાંસી અને તાવ જેવી સામાન્ય બીમારીઓનો સામનો કરે છે,” ડો. સોનાવણેએ ઉમેર્યું કે માત્ર બાળકો જ નહીં; ધારાવીના લોકોમાં પણ ક્ષય રોગ વધુ જોવા મળે છે.
તેમણે આશા વ્યક્ત કરી કે ધારાવીના રિડેવલપમેન્ટથી સ્વચ્છતામાં સુધારો થશે અને સ્થાનિકોને અવિરત અને સ્વચ્છ પીવાના પાણીની સુવિધા મળશે જે આખરે બાળકોમાં કુપોષણની ઘટનામાં ઘટાડો કરશે.
“ગંદકીભરી પરિસ્થિતિઓ, ઘરની બહાર વહેતા ગટરના પાણી અને પીવાના પાણીના વારંવાર પ્રદૂષણને કારણે, ધારાવીમાં બાળકો વારંવાર બીમાર પડે છે, ખરું ને? રસ્તાના કિનારે વેચાતા અને ખુલ્લામાં તૈયાર થતા ખાદ્ય પદાર્થો અહીંના બાળકોને કેવા પ્રકારનું પોષણ પૂરું પાડશે? ઘરમાં અપૂરતી જગ્યા, ખુલ્લી જગ્યાનો અભાવ અને ઘરની સાધારણ આર્થિક પરિસ્થિતિ અહીંના બાળકોના શારીરિક જ નહીં પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરી રહી છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, બાળકો વારંવાર બીમાર પડે છે અને તેમના વિકાસ પર પ્રતિકૂળ અસર પડે છે તે ધારાવીના રહેવાસીઓ માટે કંઈ નવી બાબત નથી,” ધારાવીના કાલા કિલ્લાના રહેવાસી કુસુમ ખાડે કહે છે.
કેલિફોર્નિયા સ્થિત ક્યુરિયસ મેડિકલ જર્નલમાં ગયા વર્ષે પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસમાં “મુંબઈના ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારોમાં રહેતા બાળકોમાં પોષણના અભાવ અને તેના પરિબળો” વિષે વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
“અમારો અભ્યાસ ધારાવીની સ્લમસમાં રહેતા બાળકોમાં કુપોષણનો નોંધપાત્ર બોજ દર્શાવે છે. સ્વાસ્થ્ય નીતિ નિર્માતાઓએ આવા બાળકો માટેના પોષણ કાર્યક્રમોને વધારે મજબૂત અને અસરકારક બનાવવા જોઈએ.,” તેમ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બાળકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં સૌથી વધુ સંવેદનશીલ વસ્તી છે જે વારંવાર ચેપ, નબળી આજીવિકાની સ્થિતિ અને નબળા આહારના સેવનનો સામનો કરે છે જે બાબતો તેમને કુપોષણનો શિકાર બનાવે છે.
અભ્યાસ દર્શાવે છે કે નમૂના લેવામાં આવેલા 44 ટકા બાળકોના બોડી ટુ માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) ઓછા વજનવાળા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે જ્યારે 16.3 ટકા મેદસ્વી અને 4.65 ટકા વધુ વજનવાળા હતા. ૦ થી ૫૯ મહિનાના વય જૂથમાં, અભ્યાસમાં નોંધાયું છે કે સ્ટંટિંગ અને વેઇટિંગનું પ્રમાણ અનુક્રમે ૬૨.૫ ટકા અને ૨૬.૬ ટકા છે.
અફસોસની વાત એ છે કે અભ્યાસ મુજબ, “મધ્યમથી ગંભીર પોષણના અભાવથી પીડાતા બાળકો હોવા છતાં ઘણી માતાઓ એવું માનતી હતી કે તેમના બાળકોના શરીર માપદંડ સામાન્ય છે.”
આ પોષણ અંગેની ભૂલભરેલી સમજૂતીના કારણે જરૂરી તાત્કાલિક તબીબી સારવાર માટે મોડું થઈ શકે છે.
ધારાવીના પ્રખ્યાત 90-ફૂટ રોડ પર આવેલી સાઈ હોસ્પિટલના ડિરેક્ટર ડૉ. ખાલિદ શેખ ક્યુરિયસ રિપોર્ટના તારણો સાથે સંમત છે.
“હું ઘણા દાયકાઓથી ધારાવીમાં પ્રેક્ટિસ કરી રહ્યો છું અને અહીં અમારા બાળકોમાં કુપોષણનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે જોવા મળ્યું છે,” તેમણે કહ્યું હતું.
ડૉ. શેખના મતે, ધારાવીમાં એક પ્રચલિત અને ચિંતાજનક આદત કુટેવ એ છે કે ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વિના ફાર્મસીઓમાંથી દવા ખરીદવાની વ્યાપક પ્રથા છે. તેઓ જણાવે છે કે ખોટી દવાને કારણે ઘણા દર્દીઓ દવાની પ્રતિકૂળ અસરોથી પીડાય છે જે તેમની હોસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે.
ડૉ. સોનવણેની જેમ, તેમણે પણ પાણીનું દૂષણ, નબળી સ્વચ્છતા અને પૌષ્ટિક ખોરાકનો અભાવ એ અસંખ્ય બીમારીઓના પ્રાથમિક કારણો તરીકે ઓળખાવ્યા જે કુપોષણ તરફ દોરી જાય છે.
“છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, અપૂરતી મૂળભૂત સુવિધાઓ અને ગીચ વસ્તીવાળા ધારાવીએ તેના રહેવાસીઓના સ્વાસ્થ્યને જોખમમાં મૂક્યું છે. જો કે, મને આશા છે કે જો રાજ્ય સરકાર દ્વારા વચન મુજબ ધારાવીનો યોગ્ય પુનર્વિકાસ કરવામાં આવે, તો આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. આવા પરિવર્તનથી નિઃશંકપણે બાળકો અને તેના માતાપિતાના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થશે,” તેમ તેમણે સ્વીકાર્યું હતું.
“બાળકો પાણી ભરાયેલી શેરીઓ, વહેતા ગટરો અને એકઠા થયેલા કચરાના ઢગલામાં રમે છે. પરિણામે, ધારાવીમાં નાના બાળકોમાં બીમારીઓનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. જો તેમને પ્રદૂષણમુક્ત વાતાવરણ, સ્વચ્છ પાણી, પૂરતી ખુલ્લી જગ્યાઓ અને પૌષ્ટિક ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે, તો તેમનો ઉછેર અને વિકાસ ઘણો સારો થઈ શકે છે અને તે કુપોષણ પર વિજય સમાન હશે”, ધારાવીના પિવલા બાંગ્લા વિસ્તારમાં રહેતા જથ્થાબંધ ફળ વેચનાર વિશ્વજીત કરંડેએ જણાવ્યું હતું.
