પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની પહેલને કારણે, ગુજરાતના કલ્પસર પ્રોજેક્ટને સાકાર કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. રવિવારે, નેધરલેન્ડની મુલાકાત દરમિયાન, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના ડચ સમકક્ષ રોબ જેટન સાથે વિશ્વ વિખ્યાત ‘Afsluitdijk’ ડેમની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે આ ડેમમાં ઉપયોગમાં લેવાતી ટેકનોલોજીને ભવ્ય ગણાવી હતી. ‘Afsluitdijk’ અને ગુજરાતના ‘કલ્પસર પ્રોજેક્ટ’ વચ્ચે ઘણી સમાનતાઓ જોવા મળી રહી છે.
પ્રધાનમંત્રીની હાજરીમાં, ભારતના જળ શક્તિ મંત્રાલય અને નેધરલેન્ડના માળખાગત સુવિધાઓ અને જળ વ્યવસ્થાપન મંત્રાલય વચ્ચે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે ટેકનિકલ સહયોગ અંગેના ઉદ્દેશ પત્ર (LoI) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પગલાથી પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં વધુ વેગ આવવાની અપેક્ષા છે.
ગુજરાત, જે લાંબા સમયથી અનિયમિત વરસાદ અને દુષ્કાળ જેવા મુદ્દાઓથી ઝઝૂમી રહ્યું છે, તેને સરદાર સરોવર ડેમના નિર્માણ દ્વારા રાહત મળી છે; જોકે, લાંબા ગાળાની પાણીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ફક્ત એક જ પ્રોજેક્ટ પર આધાર રાખવો અનિશ્ચિત સાબિત થઈ શકે છે.
આ જ કારણસર, તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી – અને વર્તમાન વડા પ્રધાન – નરેન્દ્ર મોદીએ ખંભાતના અખાતમાં કલ્પસર પ્રોજેક્ટની કલ્પના કરી હતી. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ તકનીકી રીતે અત્યંત જટિલ અને પડકારજનક છે.
કલ્પસર યોજના શું છે?
કલ્પસર પ્રોજેક્ટ ખંભાતના અખાતમાં એક વિશાળ બંધ બાંધવાની અને સમુદ્રમાં વહેતી સાત નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ કરવાની યોજના છે. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ખંભાતના અખાતમાં એક વિશાળ મીઠા પાણીનો ભંડાર બનાવવાનો છે. વધુમાં, તેમાં ભરતી ઉર્જા ઉત્પાદન, સિંચાઈ અને પરિવહન માળખાના સંકલિત વિકાસનો સમાવેશ થાય છે.
2004 માં, તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ કલ્પસર બંધ માટે માળખાની રૂપરેખા બનાવવા માટે ભાવનગરમાં એક ઐતિહાસિક દરિયાઈ સર્વેક્ષણ શરૂ કર્યું હતું. જોકે, આ પ્રોજેક્ટની જટિલતાને કારણે, તેના અમલીકરણમાં અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
સરકાર આ મુશ્કેલીઓના ઉકેલ માટે સતત પ્રયાસો કરી રહી છે. તાજેતરમાં, 30 માર્ચ, 2026 ના રોજ ગાંધીનગરમાં નેધરલેન્ડના રાજદૂત મારીસા ગેરાર્ડ્સ સાથે યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન, મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ અંગે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા કરી હતી.
આ બેઠક દરમિયાન, ‘ભારત-નેધરલેન્ડ’ નિષ્ણાત જૂથની રચના અને વૈશ્વિક સરકાર-થી-સરકાર (G2G) ભાગીદારી પર પણ વિચારણા કરવામાં આવી હતી.
કલ્પસર યોજનાના ફાયદા શું છે?
કલ્પસર યોજનાના અમલીકરણ પછી, સૌરાષ્ટ્રના 9 જિલ્લાઓના 42 તાલુકાઓમાં આશરે 10 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈ સુવિધાઓનો લાભ મળશે. આ યોજના દ્વારા, દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર વચ્ચેનું અંતર 240 કિલોમીટરથી ઘટીને આશરે 60 કિલોમીટર થશે.
વધુમાં, આ યોજના નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોમાંથી આશરે 1,500 મેગાવોટ પવન ઊર્જા અને 1,000 મેગાવોટ સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનને સરળ બનાવશે. વધુમાં, તે પ્રવાસન અને મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રોના વિકાસને વેગ આપશે.
કલ્પસર પ્રોજેક્ટના અમલીકરણને સરળ બનાવવા માટે સમયાંતરે વિગતવાર અભ્યાસ અહેવાલો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. રોયલ હાસ્કોનિંગ – દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં વ્યાપક અનુભવ ધરાવતી વિશ્વ-પ્રસિદ્ધ ડચ સંસ્થા – એ કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે, ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ ‘ક્લોઝર મેથડોલોજી’ અંગે.
‘Afsluitdijk’ શું છે?
‘Afsluitdijk’ એ સૌથી પ્રખ્યાત એન્જિનિયરિંગ પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે – ફક્ત નેધરલેન્ડ્સમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં. તેને પાણી વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં એક ઉત્કૃષ્ટ વૈશ્વિક ઉદાહરણ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તે લગભગ 80 વર્ષ પહેલાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ 32 કિલોમીટર લાંબો બંધ ઉત્તર સમુદ્રને મીઠા પાણીના તળાવથી અલગ કરે છે.
તે નેધરલેન્ડ્સના નીચાણવાળા વિસ્તારોને ગંભીર પૂરથી રક્ષણ આપે છે, જેનાથી પૂર નિયંત્રણમાં પોતાને વૈશ્વિક માપદંડ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. તેની સૌથી નોંધપાત્ર વિશેષતા એ છે કે, સમુદ્રના ખારા પાણીને રોકીને, તે પોતાની અંદર મીઠા પાણીનો વિશાળ ભંડાર બનાવે છે. Afsluitdijk પ્રોજેક્ટમાં મીઠા પાણીનો સંગ્રહ, શિપિંગ, પરિવહન જોડાણ અને નવીનીકરણીય ઉર્જા ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે.
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી હંમેશા દૂરંદેશી અને મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યો સાથે આગળ વધવા માટે પ્રખ્યાત છે. ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેમણે કલ્પસર પ્રોજેક્ટની કલ્પના કરી હતી.
રાજ્યને પાણીની કટોકટીમાંથી બહાર કાઢવા અને તેને પાણીથી સમૃદ્ધ પ્રદેશમાં પરિવર્તિત કરવાના સંકલ્પથી પ્રેરિત થઈને, તેમણે સરદાર સરોવર જેવા સ્મારક પ્રોજેક્ટને સફળ બનાવ્યો. તેમણે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટને સાકાર કરવા માટે અતૂટ ઇચ્છાશક્તિ અને નિશ્ચય દર્શાવ્યો – એક પહેલ જે દાયકાઓથી રાજકીય અને પર્યાવરણીય અવરોધોનો સામનો કરી રહી હતી.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી શરૂઆતથી જ કલ્પસર પ્રોજેક્ટ અંગે આશાવાદી રહ્યા છે. અનેક અવરોધો છતાં, તેમણે આ પ્રોજેક્ટને સાકાર કરવાના સ્વપ્નને જીવંત રાખ્યું છે.
જટિલ એન્જિનિયરિંગ અને ટેકનિકલ પડકારોને કારણે પ્રોજેક્ટમાં ચોક્કસપણે વિલંબ થયો હોવા છતાં, પ્રધાનમંત્રીની નેધરલેન્ડની તાજેતરની યાત્રા દરમિયાન ‘Afsluitdijk’ ની મુલાકાત – તેમજ ભારત અને નેધરલેન્ડ વચ્ચે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ અંગે સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર – આ પહેલ પ્રત્યેની તેમની ગંભીરતા અને પ્રતિબદ્ધતાના સ્પષ્ટ સંકેતો તરીકે સેવા આપે છે.
ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા એક નિવેદન અનુસાર, આ મુલાકાત બંને દેશોની જળ વ્યવસ્થાપન, આબોહવા અનુકૂલન અને ટકાઉ માળખાગત સુવિધાઓના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ કરવાની સંયુક્ત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર સાથે, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની મુલાકાતે ગુજરાત માટે સુવર્ણ તકોના નવા માર્ગો ખોલ્યા છે.
વધુમાં, નેધરલેન્ડ્સ તેના વિશ્વ-પ્રસિદ્ધ ‘Afsluitdijk’ પ્રોજેક્ટમાંથી મેળવેલા 90 વર્ષથી વધુના અનુભવ અને તકનીકી કુશળતાનો લાભ ભારતને આપશે. આ સહયોગ 29 માર્ચ, 2022 ના રોજ ભારત અને નેધરલેન્ડ્સ વચ્ચે થયેલા ‘ભારત-ડચ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ઓન વોટર’ કરારમાં સમાવિષ્ટ છે. નેધરલેન્ડ્સ પાસે સમુદ્રમાં બંધ બાંધવામાં ઉચ્ચ સ્તરીય તકનીકી કુશળતા છે, અને ગુજરાત હવે આ કુશળતાનો સીધો લાભ મેળવવા માટે તૈયાર છે – એક પરિબળ જે રાજ્યના કલ્પસર પ્રોજેક્ટને સાકાર કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.
