જાતિગત વસ્તી ગણતરી શું છે, તે કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? જાણો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ અને તેનાથી સંબંધિત વિવાદો

કેન્દ્ર સરકારે બુધવારે (30 એપ્રિલ 2025) વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવા સંબંધિત એક મોટી જાહેરાત કરી છે. કેબિનેટ બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણયની માહિતી આપતાં કેન્દ્રીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી અશ્ર્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે મોદી સરકાર આગામી વસ્તી ગણતરીની સાથે જાતિના આધારે પણ લોકોની ગણતરી કરશે.

આ દરમિયાન કેન્દ્રીય મંત્રીએ વિપક્ષી પાર્ટીઓને ઘેરી લીધી અને કહ્યું કે, કોંગ્રેસે ફક્ત રાજકારણ માટે જાતિના મુદ્દા ઉઠાવ્યા છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે, જાતિગત વસ્તી ગણતરીથી સામાજિક માળખાને કોઈ નુકસાન થશે નહીં. 

નોંધનીય છે કે, આ પહેલા પણ અનેક વખત જાતિગત વસ્તી ગણતરીની માંગણી ઉઠાવવામાં આવી છે. પરંતુ સરકારે આ માંગણીઓને અવગણી. જોકે, હવે બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા, કેન્દ્રએ જાતિ સર્વેક્ષણ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ સાથે, સ્વતંત્ર ભારતમાં પ્રથમ વખત જાતિગત વસ્તી ગણતરીનો માર્ગ લગભગ સાફ થઈ ગયો છે. 

આવી સ્થિતિમાં, એ જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે કે જાતિ વસ્તી ગણતરી શું છે? આ પૂર્ણ કરવાની રીત કઈ છે? ભારતમાં આવી વસ્તી ગણતરીનો ઇતિહાસ શું રહ્યો છે? આ ઉપરાંત, દેશમાં જાતિગત વસ્તી ગણતરીની માંગ ક્યારે ઉઠી અને કેન્દ્ર સરકાર અત્યાર સુધી આ નિર્ણય લેવાથી કેમ દૂર રહી?

જાતિ વસ્તી ગણતરી શું છે?
જાતિગત વસ્તી ગણતરી એટલે ભારતમાં હાજર દરેક જાતિના લોકોને અલગ અલગ શ્રેણીઓમાં ગણતરી કરવી. એટલે કે, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દર 10 વર્ષે દેશભરમાં કરવામાં આવતી વસ્તી ગણતરીમાં પણ જાતિ અનુસાર વર્ગીકરણ કરવામાં આવશે.

ભારતમાં, સ્વતંત્રતા પછી, વસ્તી ગણતરી કાર્યક્રમ દર દાયકાના અંતે શરૂ કરવામાં આવે છે અને આ પ્રક્રિયા દાયકાના પ્રથમ વર્ષમાં પૂર્ણ થાય છે. આ પછી વસ્તી સંબંધિત ડેટા જાહેર કરવામાં આવે છે. ભારતમાં 1951થી 2011 સુધી સતત વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવી છે.

આ વસ્તી ગણતરી સાથે, ભારતમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના અલગ રેકોર્ડ પ્રકાશિત થાય છે. આમાં દલિત અને આદિવાસીઓની સંખ્યા રાખવામાં આવી છે. જોકે, ભારતમાં બધી જાતિઓનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવતું નથી, જેના કારણે પછાત વર્ગોમાં આવતા લોકોની વસ્તી અલગથી નક્કી કરવામાં આવતી નથી.

દેશમાં છેલ્લી જાતિગત વસ્તી ગણતરી ક્યારે હાથ ધરવામાં આવી હતી?
દેશમાં વસ્તી ગણતરી 1881માં શરૂ થઈ હતી. પહેલી વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ વસ્તી ગણતરીનો ડેટા જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ દર દસ વર્ષે વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવતી હતી. 1931 સુધી દરેક વસ્તી ગણતરીમાં જાતિવાર ડેટા પણ જાહેર કરવામાં આવતો હતો.

1941ની વસ્તી ગણતરીમાં જાતિવાર ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તે જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો. સ્વતંત્રતા પછીની દરેક વસ્તી ગણતરીમાં, સરકારે ફક્ત અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના જાતિ આધારિત ડેટા જાહેર કર્યા છે. 1931 પછી અન્ય જાતિઓ માટે જાતિવાર ડેટા ક્યારેય પ્રકાશિત થયો ન હતો.

જાતિગત વસ્તી ગણતરીની શું જરૂર છે?
1947માં દેશ આઝાદ થયો. સ્વતંત્ર ભારતમાં પહેલી વસ્તી ગણતરી 1951માં હાથ ધરવામાં આવી હતી. 1951 થી 2011 દરમિયાન થયેલી તમામ 7 વસ્તી ગણતરીઓમાં, અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિની જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ પછાત અને અન્ય જાતિઓની જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી ક્યારેય કરવામાં આવી ન હતી.

1990માં, તત્કાલીન વી.પી. સિંહ સરકારે મંડલ કમિશનની ભલામણો લાગુ કરી અને પછાત વર્ગોને અનામત આપી. તે સમયે પણ 1931ની વસ્તી ગણતરીના આધારે અનામતની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. 1931માં, દેશની કુલ વસ્તીના 52 ટકા પછાત જાતિઓ હતી.

ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે, હાલમાં દેશની કુલ વસ્તીમાં પછાત જાતિઓની સંખ્યાનો ચોક્કસ અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે SC અને ST શ્રેણી માટે અનામતનો આધાર તેમની વસ્તી છે, પરંતુ OBC  અનામતનો આધાર 90 વર્ષ જૂની વસ્તી ગણતરી છે. જે હવે સંબંધિત નથી. જો જાતિગત વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવે તો તેનો મજબૂત આધાર રહેશે. વસ્તી ગણતરી પછી, સંખ્યાના આધારે અનામત વધારવી કે ઘટાડવી પડશે.

જાતિગત વસ્તી ગણતરીની માંગણી કરનારાઓનો દાવો છે કે આ થયા પછી, પછાત અને અત્યંત પછાત વર્ગના લોકોની શૈક્ષણિક, સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક સ્થિતિ જાણી શકાશે. તેમના ભલા માટે યોગ્ય નીતિ ઘડી શકાય છે.

ચોક્કસ સંખ્યા અને પરિર્સ્થિતિ જાણ્યા પછી જ તેમના માટે વાસ્તવિક કાર્યક્રમ તૈયાર કરવાનું શક્ય બનશે. તે જ સમયે, તેનો વિરોધ કરનારાઓ કહે છે કે આવી વસ્તી ગણતરી સમાજમાં જાતિ વિભાજન વધારશે. આના કારણે લોકોમાં કડવાશ વધશે. 

શું ભારતમાં ક્યાંય જાતિગત વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવી છે?
અત્યાર સુધી, ભારતના બે રાજ્યો – બિહાર અને કર્ણાટકમાં જાતિ સર્વેક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. વાસ્તવમાં, રાજ્ય સરકારો વસ્તી ગણતરી કરી શકતી નથી. આ કામ ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ કરે છે. એટલા માટે રાજ્ય સરકાર તેને સર્વે કહે છે.

તેનો અર્થ એ કે, આ રાજ્યોમાં પણ અત્યાર સુધી જાતિગત વસ્તી ગણતરી મોટા પાયે થઈ નથી. આ ઉપરાંત, રેવંત રેડ્ડીએ તેલંગાણામાં જાતિ સર્વેક્ષણનો પણ આદેશ આપ્યો છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા હજુ પણ વિવિધ તબક્કામાં હોવાનું કહેવાય છે. 

કર્ણાટકમાં જાતિ સર્વેક્ષણનું શું થયું?
2014માં, તત્કાલીન સિદ્ધારમૈયા સરકારે જાતિ સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. તેને સામાજિક અને આર્થિક સર્વે નામ આપવામાં આવ્યું. તેનો રિપોર્ટ 2017 માં આવ્યો હતો, પરંતુ તેને જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો. હકીકતમાં, આ સર્વે એવા લોકો માટે એક મોટી તક બની ગયો જેઓ તેમના સમુદાયને OBC  અથવા SC/STમાં સમાવવા માટે આગ્રહી હતા.

તેમાંથી મોટાભાગના લોકોએ જાતિના કોલમમાં તેમની પેટાજાતિનું નામ નોંધ્યું. આના કારણે, કર્ણાટકમાં અચાનક 192થી વધુ નવી જાતિઓનો ઉદય થયો. લગભગ 80 નવી જાતિઓ આવી જેમની વસ્તી 10થી ઓછી હતી. એક તરફ, ઓબીસીની સંખ્યામાં મોટો વધારો થયો, તો બીજી તરફ, લિંગાયત અને વોક્કાલિગા જેવા મુખ્ય સમુદાયોના લોકોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો. આ પછી, આ જાતિ સર્વે જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો. 

બિહારના રિપોર્ટમાં શું આવ્યું?
બીજી તરફ, ઓક્ટોબર 2023માં પ્રકાશિત બિહારના જાતિ સર્વેક્ષણમાં, એવું બહાર આવ્યું હતું કે રાજ્યમાં પછાત વર્ગોની વસ્તી સૌથી વધુ છે. રાજ્યની કુલ વસ્તીના 63 ટકા લોકો આ શ્રેણીમાંથી આવે છે. આમાંથી, 27 ટકા વસ્તી પછાત વર્ગની છે. તે જ સમયે, 36 ટકાથી વધુ વસ્તી અત્યંત પછાત જાતિઓની છે. તે જ સમયે, અનુસૂચિત જાતિની વસ્તી લગભગ 20 ટકા છે. જે 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં માત્ર 15.9 ટકા હતું. તે જ સમયે, સામાન્ય શ્રેણીના લોકોની વસ્તી 15 ટકા છે.

જાતિ વસ્તી ગણતરીમાં પહેલાં ભાજપનું વલણ કેવું હતું ?
2010 : જ્યારે ભાજપ વિરોધ પક્ષમાં હતો, ત્યારે તેના પોતાના નેતાઓનું વલણ અલગ હતું. 2011ની વસ્તી ગણતરી પહેલા, ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી અને ભાજપના નેતા ગોપીનાથ મુંડેએ જાતિગત વસ્તી ગણતરીની માંગ કરી હતી. તેમણે 2010માં સંસદમાં કહ્યું હતું કે જો આપણે 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં OBS ની ગણતરી નહીં કરીએ, તો આપણે તેમની સાથે અન્યાય કરીશું.

2018 : ઉલ્લેખનીય છે કે મોદી સરકારના પહેલા કાર્યકાળ દરમિયાન સરકારનું વલણ આ પ્રકારનું નહોતું. 31 ઓગસ્ટ, 2018ના રોજ, તત્કાલીન ગૃહમંત્રી રાજનાથ સિંહે 2021ની વસ્તી ગણતરીની તૈયારીઓ અંગે એક બેઠક યોજી હતી. આ બેઠક પછી, PIB  એ માહિતી આપી હતી કે આ વસ્તી ગણતરીમાં OBC  ની ગણતરી પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.

2021 : ગૃહ મંત્રાલયે બજેટ સત્રમાં રાજ્યસભામાં અને ચોમાસુ સત્રમાં લોકસભામાં આવી કોઈ પણ વસ્તી ગણતરીનો ઇન્કાર કર્યો હતો. ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે ગૃહમાં કહ્યું છે કે દર વખતની જેમ આ વખતે પણ જાતિગત વસ્તી ગણતરી ફક્ત SC અને ST સમુદાયો માટે જ કરવામાં આવશે.

2022 : આ પછી, સંસદના શિયાળુ સત્ર અને ચોમાસુ સત્રમાં, ગૃહ રાજ્યમંત્રીએ આ સંબંધિત પ્રશ્નો પર સરકારનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું. દર વખતે, ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે કહ્યું કે, હાલમાં સરકારની આવી વસ્તી ગણતરી કરવાની કોઈ યોજના નથી.

2024 : એવા અહેવાલો હતા કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) જાતિગત વસ્તી ગણતરી માટે સંમત થઈ ગયું છે. આ પછી, ભાજપમાં આ રીતે વસ્તી ગણતરી કરવા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ. જોકે, કોઈ પણ નેતાએ આ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો નથી.