ગુજરાતે તેના 4,087 કિલોમીટર લાંબા દરિયાકાંઠે 680 થી વધુ ડોલ્ફિન નોંધ્યા છે. આનાથી દરિયાઈ સંરક્ષણમાં રાજ્યનું મહત્વ વધ્યું છે અને ભારતના મુખ્ય ડોલ્ફિન નિવાસસ્થાનોમાંના એક તરીકે તેનું સ્થાન મજબૂત બન્યું છે. તાજેતરના એક સર્વેમાં મરીન નેશનલ પાર્ક અને મરીન સેન્ચ્યુરી વિસ્તારમાં 498 ડોલ્ફિનની ગણતરી કરવામાં આવી છે – જે દક્ષિણ કચ્છના અખાતમાં ઓખા અને નવલખી વચ્ચે 1,384 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે. વધુમાં, કચ્છના ઉત્તરીય અખાતમાં, કચ્છ સર્કલ હેઠળ, 1,821 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં 168 ડોલ્ફિન નોંધાયા હતા.
સર્વેમાં ભાવનગરના 494 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં 10 ડોલ્ફિન અને મોરબીના 388 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ચાર ડોલ્ફિન પણ જોવા મળ્યા હતા. ગુજરાતના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિનું સંતુલન જાળવવામાં ડોલ્ફિન મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ડોલ્ફિન શા માટે ખાસ છે
મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓમાં સર્વોચ્ચ શિકારી તરીકે, ડોલ્ફિન ખાદ્ય શૃંખલામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમમાં સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેમણે કચ્છથી ભાવનગર સુધીના દરિયાકાંઠે માછીમાર સમુદાયોને સંરક્ષણ પ્રયાસોમાં તેમના સહયોગ બદલ શ્રેય આપ્યો. તેમણે નોંધ્યું કે કચ્છ અને ભાવનગર વચ્ચેના પાણીમાં કાર્યરત માછીમારોનું યોગદાન આ ડોલ્ફિનના રક્ષણ માટે એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ સામૂહિક પ્રયાસોના પરિણામે, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે જોવા મળતી ડોલ્ફિન ભારત અને વિદેશ બંનેના પ્રવાસીઓ માટે એક નવા આકર્ષણ તરીકે ઉભરી આવી છે.
મોઢવાડિયાએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ડોલ્ફિન એક સંરક્ષિત પ્રજાતિ છે, અને તેનો શિકાર કરવો કે તેમને નુકસાન પહોંચાડવું એ બિનજામીનપાત્ર ગુનો છે. ડોલ્ફિનની વધતી જતી વસ્તીએ દરિયાઈ પ્રવાસનને પણ વેગ આપ્યો છે, જેમાં શિવરાજપુર અને પોશીત્રા ડોલ્ફિન જોવા માટે લોકપ્રિય સ્થળો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.
ઓખાથી નવલખી સુધી ડોલ્ફિનની સૌથી વધુ સંખ્યા
ઓખા અને નવલખી વચ્ચે કચ્છના અખાતના દક્ષિણ ભાગમાં સ્થિત મરીન નેશનલ પાર્ક અને મરીન સેન્ચ્યુરીમાં સૌથી વધુ ડોલ્ફિનની વસ્તી – આશરે 498 – હોવાનો અંદાજ છે. કચ્છના અખાતના ઉત્તર ભાગમાં, કચ્છ સર્કલ હેઠળ, 168 ડોલ્ફિન નોંધાઈ છે, જ્યારે ભાવનગરના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં 10 અને મોરબીના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ચાર ડોલ્ફિન જોવા મળી છે. આમ, કચ્છના અખાતમાં સ્થિત ભારતનો પ્રથમ મરીન નેશનલ પાર્ક, ડોલ્ફિન માટે પ્રાથમિક નિવાસસ્થાન તરીકે સેવા આપે છે.
તેમણે કચ્છથી ભાવનગર સુધી દરિયાઈ માછીમારીમાં રોકાયેલા માછીમારોએ ડોલ્ફિનના સંરક્ષણમાં આપેલા સમાન મહત્વપૂર્ણ યોગદાનનો પણ સ્વીકાર કર્યો. આ સામૂહિક પ્રયાસોના પરિણામે, ગુજરાતના દરિયાકાંઠે જોવા મળતી ડોલ્ફિન દેશ અને વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે એક નવું આકર્ષણ બની છે. ડોલ્ફિન એક લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ હોવાથી, તેમનો શિકાર કરવો અથવા તેમને નુકસાન પહોંચાડવું એ બિનજામીનપાત્ર ગુનો છે.
અરબી સમુદ્રમાં હમ્પબેક ડોલ્ફિન જોવા મળે છે
CMO એ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના પાણીમાં ઇન્ડો-પેસિફિક હમ્પબેક ડોલ્ફિન અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિન સૌથી વધુ જોવા મળતી ડોલ્ફિન પ્રજાતિ છે. હમ્પબેક ડોલ્ફિન અરબી સમુદ્રમાં મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે અને તેમના વિશિષ્ટ હમ્પ અને લાંબા ડોર્સલ ફિન દ્વારા ઓળખી શકાય છે. હમ્પબેક ડોલ્ફિન સામાન્ય રીતે 2.5 થી 3.2 મીટર લાંબી હોય છે અને તેમનું વજન 150 થી 250 કિલોગ્રામની વચ્ચે હોઈ શકે છે.
ડોલ્ફિનનો સ્વભાવ કેવો હોય છે?
ડોલ્ફિન તેમના મિલનસાર અને જિજ્ઞાસુ સ્વભાવ માટે જાણીતા છે. તેઓ ઘણીવાર મોજામાં કૂદકા મારતા અને રમતા જોવા મળે છે, તેમના એક્રોબેટિક પરાક્રમોથી પ્રવાસીઓને મોહિત કરે છે. તેમના સુવ્યવસ્થિત શરીર અને બોટલ આકારના નાક તેમને સરળતાથી ઓળખી શકાય છે. ડોલ્ફિન મુખ્યત્વે માછલી, કરચલા અને ઝીંગા ખાય છે, અને તેથી તેઓ સામાન્ય રીતે દરિયાકિનારા અને નદીના મુખ નજીક જોવા મળે છે.
માછલીઓથી વિપરીત, ડોલ્ફિનમાં ગિલ્સ હોતા નથી. સસ્તન પ્રાણીઓ તરીકે, તેઓ ફેફસાંનો ઉપયોગ કરીને શ્વાસ લે છે. પરિણામે, તેઓ શ્વાસ લેવા માટે દર થોડી મિનિટે સપાટી પર આવે છે, જે પ્રવાસીઓ માટે એક રસપ્રદ દૃશ્ય પ્રદાન કરે છે. નોંધનીય છે કે, ગંગા નદી ડોલ્ફિન ભારતનું રાષ્ટ્રીય જળચર પ્રાણી છે અને પવિત્ર ગંગા નદીની શુદ્ધતાનું પ્રતીક છે. ભારત સરકારે 5 ઓક્ટોબર, 2009 ના રોજ ડોલ્ફિનને દેશના રાષ્ટ્રીય જળચર પ્રાણી તરીકે જાહેર કર્યું.
