બિહારમાં ફરી એકવાર નીતિશ કુમારના નેતૃત્વમાં NDA સરકાર રચાઈ છે. મંત્રીમંડળની રચના બાદ, મંત્રાલયોની વહેંચણી પણ થઈ છે. આ નવા મંત્રીમંડળની એક અનોખી ખાસિયત છે: 2005 થી નીતિશ કુમાર સરકારથી જુનિયર રહેતી ભાજપ હવે સિનિયર બની ગઈ છે. ભાજપે માત્ર મંત્રીમંડળમાં મંત્રીઓની સંખ્યામાં જ નહીં, પણ સત્તાના ખેલમાં પણ પોતાને અગ્રણી સાબિત કર્યું છે.
બિહારમાં આ વખતે રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. 89 ધારાસભ્યો સાથે ભાજપ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવતા, મંત્રીમંડળમાં સત્તામાં પરિવર્તન સ્પષ્ટ થયું છે. ભાજપે JDU કરતા બમણા મંત્રીઓની નિમણૂક કરી છે. બે દાયકામાં પહેલી વાર, નીતિશ કુમારના JDUએ સૌથી શક્તિશાળી પોર્ટફોલિયો ગણાતો ગૃહ વિભાગ ભાજપને આપ્યો છે.
પહેલી વાર, મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર ગૃહ મંત્રાલય સંભાળતા નથી. નાયબ મુખ્યમંત્રી અને ભાજપના નેતા સમ્રાટ ચૌધરીને ગૃહ વિભાગની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. જ્યારે JDU એ ગૃહ વિભાગ ભાજપને સોંપી દીધો છે, પરંતુ તેનું નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું છે. આમ, બિહારમાં સત્તા પરિવર્તનનો એક અનોખો ફોર્મ્યુલા દેખાઈ રહ્યો છે.
શું સમ્રાટ ચૌધરીને સંપૂર્ણ સત્તા મળી ન હતી?
બિહારના નાયબ મુખ્યમંત્રી સમ્રાટ ચૌધરીને ગૃહ મંત્રાલય સોંપાયા બાદ, હવે તેમનું રાજ્યના કાયદો અને વ્યવસ્થા અને પોલીસ પર નિયંત્રણ છે. આનાથી સરકારમાં તેમનું રાજકીય કદ વધ્યું છે, પરંતુ તેમ છતાં, ભાજપ પોલીસ અને વહીવટ પર સંપૂર્ણપણે નિયંત્રણ મેળવી શક્યું નથી. IAS અને IPS અધિકારીઓની બદલીઓ અને પોસ્ટિંગ્સ, અન્ય બાબતો, મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારના હાથમાં રહે છે.
બિહારના ગૃહમંત્રી તરીકે, સમ્રાટ ચૌધરી વહીવટ દ્વારા કાયદો અને વ્યવસ્થા સુધારવાની જવાબદારી સંભાળશે, પરંતુ તેમને નીતિશ કુમાર તરફથી રાજકીય દબાણનો સામનો કરવો પડશે. આનું કારણ એ છે કે મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે ગૃહ વિભાગ સમ્રાટ ચૌધરીને સોંપ્યો છે, પરંતુ સામાન્ય વહીવટ વિભાગ જાળવી રાખ્યો છે.
રાજ્યના દરેક વિભાગનું વહીવટી કેન્દ્ર સામાન્ય વહીવટ વિભાગ માનવામાં આવે છે. IAS અને IPS થી લઈને BAS અને BPS અધિકારીઓ સુધીના અધિકારીઓ માટે બદલીઓ, નિમણૂકો, બઢતી અને શિસ્તભંગના પગલાં પણ સામાન્ય વહીવટ વિભાગ દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે. તેથી, CM નીતિશ કુમારે આ વિભાગ જાળવી રાખ્યો છે.
સમ્રાટ ચૌધરી માટે આગળ ઘણા પડકારો
ગૃહ વિભાગને કોઈપણ રાજ્યમાં પડકારજનક મંત્રાલય માનવામાં આવે છે, પરંતુ બિહારમાં, તે સીધો પ્રદર્શન પ્લેટફોર્મ છે. ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જ CM નીતિશ કુમારે “સુશાસન બાબુ” તરીકે સફળતાપૂર્વક પોતાની છબી કેળવી. નીતિશ કુમારે જંગલ રાજના જાદુને તોડવા માટે આ USPનો ઉપયોગ કર્યો અને કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ વહીવટ અને ભ્રષ્ટાચાર નિયંત્રણ જેવી બાબતો પર સીધો નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું.
૨૦ વર્ષ પછી, નીતિશ કુમારે ગૃહ વિભાગ ભાજપને સોંપી દીધો છે, પરંતુ તેઓ હજુ પણ સામાન્ય વહીવટની જવાબદારી જાળવી રાખે છે. ભાજપ લાંબા સમયથી ગૃહ વિભાગ પર નજર રાખતો હતો, અને ૨૦૨૪ની ચૂંટણી માટે જેડીયુ સાથે સોદાબાજી કરવામાં ઘણો સમય વિતાવ્યો. તે વખતે, વસ્તુઓ સફળ થઈ ન હતી, પરંતુ આ વખતે, ભાજપ તેને સુરક્ષિત કરવામાં સફળ રહ્યું.
સમ્રાટ ચૌધરી ગૃહમંત્રી બન્યા છે, અને તેમની સામે ત્રણ પડકારો છે: ગુના નિયંત્રણ. પહેલું રાજ્યમાં ભાજપની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરવાનું અને તેમની નેતૃત્વ ક્ષમતાઓ સાબિત કરવાનું છે. જો તેઓ સફળ થાય છે, તો ભાજપ તેમને એક અગ્રણી વ્યક્તિ તરીકે રજૂ કરી શકે છે, પરંતુ જો તેઓ નિષ્ફળ જાય છે, તો રાજકીય સમીકરણ બદલાશે.
સમ્રાટનું રિમોટ નીતિશના હાથમાં છે?
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે ભાજપ હવે પહેલા કરતાં ઘણી મજબૂત સ્થિતિમાં છે. નીતિશ પોતાના માટે એક રાજકીય જગ્યા સુરક્ષિત કરવા માંગશે, જ્યાંથી તેઓ ભવિષ્યમાં દબાણ લાવી શકે. રાજ્યમાં ગુનાઓ પર ટીકા ટાળવા માટે નીતિશે ગૃહ વિભાગ ભાજપને સોંપ્યો. તેથી, જો કાયદો અને વ્યવસ્થા બગડે છે, તો વિપક્ષ હવે નીતિશ કુમારને નહીં, પરંતુ ભાજપને નિશાન બનાવશે.
સામાન્ય વહીવટ વિભાગ જાળવી રાખીને, નીતિશ કુમાર પણ સત્તાનું સંતુલન જાળવવા માટે એક રણનીતિ અપનાવી રહ્યા છે. ગૃહ મંત્રાલય કાંટાનો મુગટ છે જે નેતાઓને ઉન્નત કરી શકે છે અને ક્યારેક તેમની રાજકીય કારકિર્દીનો નાશ પણ કરી શકે છે. બિહારના મુખ્યમંત્રી તરીકે નીતિશ કુમારના સતત કાર્યકાળમાં આ વિભાગની છબીએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ વિભાગ હવે ભાજપ અને સમ્રાટ ચૌધરી પાસે છે. ડેપ્યુટી સીએમ સમ્રાટ ચૌધરી ભાજપની અપેક્ષાઓ પર કેવી રીતે ખરા ઉતરશે તે જોવાનું બાકી છે.
બિહારમાં ભાજપની રાજકીય યોજનાઓ
બિહાર હિન્દી પટ્ટામાં આવેલું એક એવું રાજ્ય છે જ્યાં ભાજપે હજુ સુધી મુખ્યમંત્રી નિયુક્ત કર્યા નથી. આ વખતે, સૌથી મોટો પક્ષ બન્યા પછી, ભાજપ ધીમે ધીમે સત્તા પર કબજો મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ માટે, તે તેના આગામી મુખ્યમંત્રી ઉમેદવારને તૈયાર કરી રહ્યું છે. સમ્રાટ ચૌધરીને નાયબ મુખ્યમંત્રી પદ સાથે ગૃહ મંત્રાલય આપીને, તે તેની રણનીતિને આગળ ધપાવી રહ્યું છે. પરિણામે, બિહારમાં સૌથી મોટા સમાચાર કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ હશે.
ભાજપે પાછલી સરકારમાં બે નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ, સમ્રાટ ચૌધરી અને વિજય કુમાર સિંહાની નિમણૂક કરી હતી. આ વખતે, બંને ભાજપના ક્વોટામાં છે. નીતિશ કુમારની આગેવાની હેઠળની NDA સરકારમાં પહેલીવાર, સમ્રાટ ચૌધરીને ગૃહમંત્રી પણ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. બિહારમાં નીતિશ કુમાર મંત્રીમંડળમાં જુનિયર ભાગીદાર રહેલી ભાજપ પાસે સૌથી વધુ ૧૪ મંત્રીઓ છે, જ્યારે JDU પાસે ફક્ત આઠ છે. ચિરાગ પાસવાનની એલજેપી (રામ વિલાસ) એ બે બેઠકો જીતી, જ્યારે જીતન રામ માંઝીની એચએએમ (એસ) અને ઉપેન્દ્ર કુશવાહાની રાષ્ટ્રીય લોક મોરચાને એક-એક મંત્રી મળ્યા. આના પરથી સમજી શકાય છે કે ભાજપ બિહારમાં માત્ર આત્મનિર્ભર બનવાનો પ્રયાસ કરી રહી નથી, પરંતુ સત્તા પોતાના હાથમાં લેવાનો પણ પ્રયાસ કરી રહી છે.
