મહારાષ્ટ્રના રાજકારણમાં, ઠાકરે ભાઈઓ, ઉદ્ધવ ઠાકરે (શિવસેના-યુબીટી) અને રાજ ઠાકરે (એમએનએસ) 20 વર્ષ પછી 5 જુલાઈએ એક સાથે આવ્યા હતા. વરલીમાં NSCI ડોમ ખાતે આયોજિત ‘મરાઠી વિજય દિવસ’ રેલીમાં બંને એક જ મંચ પર આવ્યા હતા અને મરાઠી ભાષાના સન્માનના નામે ગુંડાગીરીને સમર્થન આપવાની જાહેરાત કરી હતી. દેખીતી રીતે આ બંને ભાઈઓ દ્વારા મહારાષ્ટ્રની દેવેન્દ્ર ફડણવીસ સરકારને સીધો પડકાર હતો.
રેલીમાં ઠાકરે ભાઈઓના ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો, જેમ કે રાજ ઠાકરેનું ‘જો તમે કોઈને મારશો તો વીડિયો ન બનાવો’ અને ઉદ્ધવ ઠાકરેના ‘જો ગુંડાગીરી વિના ન્યાય નહીં મળે, તો અમે ગુંડાગીરીનો આશરો લઈશું’, એવો સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું મહારાષ્ટ્ર સરકારનું મૌન હિન્દી ભાષીઓને રક્ષણ આપશે? એક પ્રશ્ન એ પણ ઊભો થાય છે કે શું ગુંડાગીરી વિના મહારાષ્ટ્રના રાજકારણમાં સત્તા હાંસલ કરી શકાતી નથી. શું ઠાકરે ભાઈઓ આવી આક્રમક રણનીતિ અને ગુંડાગીરી વડે મહારાષ્ટ્રમાં તેમનું ગુમાવેલું રાજકીય મેદાન પાછું મેળવી શકશે? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ ફડણવીસના મૌનમાં છે. ફડણવીસ પેશવાઈ રાજકારણના અનુભવી ખેલાડી છે. તેમનું મૌન ઠાકરે બંધુઓને હરાવવા માટે કેમ પૂરતું છે?
ઠાકરે બંધુઓના ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો જુઓ
5 જુલાઈ 2025 ના રોજ વિજય દિવસની રેલીમાં, ઠાકરે બંધુઓએ મરાઠી ઓળખ અને હિન્દી લાદવાના કથિત પ્રયાસ સામે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમના કેટલાક મુખ્ય નિવેદનો નીચે મુજબ છે.
રાજ ઠાકરે કહે છે હું તમને એક વાત કહું, જો તમે કોઈને મારતા હોવ તો ઘટનાનો વીડિયો ન બનાવો. દેખીતી રીતે, આ નિવેદનને હિંસા માટે સીધી ઉશ્કેરણી તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું, ખાસ કરીને મરાઠી ન બોલવા બદલ થાણેમાં દુકાનદારને માર મારવા જેવી તાજેતરની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં. રાજ કહે છે કે બધા હિન્દીભાષી રાજ્યો અમારી પાછળ છે અને અમે બધા હિન્દી ભાષી રાજ્યોથી આગળ છીએ, તેમ છતાં અમને હિન્દી શીખવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે? આ નિવેદન આપતી વખતે રાજ ઠાકરેએ હિન્દીભાષી લોકો માટે જે તિરસ્કાર દર્શાવ્યો હતો તે સ્વાભાવિક રીતે જ નફરતમાં ફેરવાઈ જશે.
ઉદ્ધવ ઠાકરે કહે છે કે જો ગુંડાગીરી વિના ન્યાય નહીં મળે તો અમે ગુંડાગીરીનો આશરો લઈશું. આ નિવેદન સ્પષ્ટપણે હિન્દી ભાષીઓ સામે હિંસા માટે ઉશ્કેરણી સમાન છે, જે સામાજિક એકતા માટે નુકસાનકારક છે. આ નિવેદન સામે મહારાષ્ટ્ર સરકારે રાજ્યને રમખાણોની આગમાં ધકેલી દેવા માટે સીધો કેસ દાખલ કરવો જોઈતો હતો. ઉદ્ધવનું કહેવું છે કે આ લોકો (ભાજપ-શિંદે જૂથ) યુઝ એન્ડ થ્રોની નીતિનો ઉપયોગ કરે છે. હવે અમારો વારો છે. હવે અમે તેમને જડમૂળથી ઉખાડીને ફેંકીશું.
નોંધનીય છે કે આ નિવેદનો પહેલા ઠાકરે બંધુઓ પર ગુંડાગીરીનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કારણ કે MNS કાર્યકર્તાઓએ મરાઠી ન બોલવા બદલ દુકાનદારોને માર માર્યો હતો.
શું ગુંડાગીરી સત્તાની ચાવી બની શકે છે?
ઠાકરે ભાઈઓની એકતા અને મરાઠી ઓળખનો મુદ્દો મુંબઈ, થાણે અને નવી મુંબઈ જેવા શહેરી વિસ્તારોમાં મરાઠી મતદારોને ભાવનાત્મક રીતે આકર્ષિત કરી શકે છે, પરંતુ ગુંડાગીરીનો આશરો લઈને તેમને જીતી શકાય નહીં. હા, જો ફડણવીસ સરકાર કે હિન્દીભાષી લોકો ઠાકરે ભાઈઓની ઉશ્કેરણી હેઠળ કોઈ પગલું ભરે તો તે ઠાકરે બંધુઓ માટે ચોક્કસ ફળદાયી બની શકે. પરંતુ એવું થતું દેખાતું નથી. હિન્દી ભાષી લોકો, ખાસ કરીને જે લોકો રસ્તા પર માર ખાય છે, તેઓ મોટાભાગે નબળા લોકો છે. આ લોકો એવા નથી કે તેઓ પ્રતિકાર કરી શકે. તેઓ પોતાનો મત આપીને પોતાનો વિરોધ નોંધાવી શકે છે પરંતુ તેઓ મરાઠી ભાષી લોકો સાથે લડવા માટે રસ્તા પર ઉતરશે નહીં. કદાચ આ જ કારણે મહારાષ્ટ્રના મંત્રી અને ભાજપના નેતા નિતેશ રાણેએ કહ્યું હતું કે જો ઠાકરે ભાઈઓમાં હિંમત હોય તો તેઓ મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં જઈને મરાઠી ન બોલવા બદલ લોકોને માર મારે.
BMC ચૂંટણીમાં, જ્યાં મરાઠી મતદારોનો હિસ્સો 40% ની નજીક છે. તેથી, શિવસેના (UBT)ની આ વ્યૂહરચના ચોક્કસપણે MNSને થોડી મજબૂત બનાવી શકે છે. શક્ય છે કે ઉદ્ધવને રાજ ઠાકરેના 7 ટકા વોટ શેરનું સમર્થન મળે પરંતુ તેની કોઈ ખાતરી નથી. કારણ કે રાજ ઠાકરેના વોટ તેમના ઉમેદવારોના વોટ છે. રાજ ઠાકરેની પાર્ટીના નામે હજુ પણ કોઈ મત બેંક નથી. જેઓ એમ વિચારે છે કે બંને ભાઈઓ સાથે મળીને વોટબેંક બનાવશે તેઓ ખોટી માન્યતામાં છે. ફડણવીસ આ સમજે છે, તેથી તેઓ ચૂપ રહ્યા છે.
મરાઠી મતદારો હવે પહેલા જેવા એકજૂથ નથી રહ્યા
2024ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં, શિવસેના (UBT) નો વોટ શેર 16.3% (2009) થી ઘટીને 10% થયો છે, અને MNS નો વોટ શેર ઘટીને 1.6% થઈ ગયો છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધું શિવસેના શિંદેના કારણે થયું છે. શિંદે પાસે શિવસેનાનું ચૂંટણી ચિન્હ પણ છે. આ સાથે શિવસેના શિંદેની પાર્ટીના તમામ શક્તિશાળી લોકોમાંથી લગભગ 80 ટકા લોકો તેમની સાથે છે. દેશભરમાં સ્થાનિક નેતાઓના વ્યક્તિત્વ પર સ્થાનિક ચૂંટણીઓ લડવામાં આવે છે.
મરાઠા આરક્ષણ, જાતિ અને આર્થિક મુદ્દાઓ ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્ર પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે હિન્દુત્વનો મુદ્દો આખા દેશમાં જે રીતે છે તે રીતે અહીં ખૂબ જ મુખ્ય છે. બાળા સાહેબ ઠાકરેએ પોતે મરાઠી ભાષાના નામે રાજનીતિ શરૂ કરી હતી પરંતુ બાદમાં તેમણે હિન્દુત્વનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો. બાળા સાહેબે હિંદુત્વનો માર્ગ અપનાવ્યા પછી જ તેઓ સમગ્ર દેશમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યા હતા. તેઓ એકમાત્ર એવા નેતા હતા જેમણે બાબરી ધ્વંસનો શ્રેય ખુલ્લેઆમ લીધો હતો. જેના કારણે તેઓ સમગ્ર દેશમાં હિન્દુ હૃદય સમ્રાટ તરીકે લોકપ્રિય થયા. મારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે બાળા સાહેબ ઠાકરેને પણ ભાષાકીય રાજકારણ પસંદ નહોતું. એવી આશા ઓછી છે કે બંને ભાઈઓ ભાષાના નામે રાજકારણમાં ચમકી શકશે.
મરાઠી મહાપુરુષોએ હિન્દીને અગ્રેસર બનાવ્યું
સામાન્ય મરાઠી વ્યક્તિને હિન્દી ભાષાથી કોઈ વાંધો નથી. કારણ કે તે સમજે છે કે હિન્દી ક્યાંયથી તેમના પ્રતિસ્પર્ધી તરીકે ઉભરી નથી રહી. મરાઠા સત્રપ પોતે હિન્દી ભાષાને ખૂબ મહત્વ આપતા હતા. છત્રપતિ શિવાજી અને મરાઠી નેતાઓએ હિન્દીને સૌથી મહત્વની ભાષા બનાવી. મરાઠા સામ્રાજ્ય અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન, આ નેતાઓએ મરાઠી ઓળખને મજબૂત બનાવી અને હિન્દીને એકીકૃત ભાષા તરીકે સ્થાપિત કરી.
શિવાજીએ મરાઠા સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી અને હિંદવી સ્વરાજ્યનો વિચાર ફેલાવ્યો. તેમના શાસનમાં મરાઠી અને સંસ્કૃત મુખ્ય ભાષાઓ હતી, પરંતુ મુત્સદ્દીગીરીમાં હિન્દુસ્તાની (પ્રારંભિક હિન્દી-ઉર્દૂ) સામાન્ય હતી. મુઘલ દરબાર અને રાજપૂત શાસકો સાથેના પત્રવ્યવહારમાં હિન્દીનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમ કે ઔરંગઝેબને પત્રો. શિવાજીના દરબારમાં હિન્દી (બ્રજ, અવધિ) ના પ્રારંભિક સ્વરૂપોમાં રચાયેલા ભક્તિ કવિઓને આશ્રય આપવામાં આવ્યો હતો, જેણે હિન્દીને લોકોમાં લોકપ્રિય બનાવી હતી. હિન્દી કવિ ભૂષણ, જેમણે બ્રજ ભાષામાં શિવ-બાવાની જેવી રચનાઓ લખી, તેમને મરાઠા દરબારોમાં આશ્રય મળ્યો.
અહલ્યાબાઈએ મંદિરોમાં હિન્દી સ્તોત્રો અને ભક્તિ સાહિત્યને પ્રોત્સાહન આપ્યું, જેણે હિન્દીને સાંસ્કૃતિક રીતે મજબૂત બનાવ્યું. બાલ ગંગાધર ટિળકે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં હિન્દીને એકીકૃત ભાષા તરીકે પ્રોત્સાહન આપ્યું. વિનાયક દામોદર સાવરકરે હિન્દીને રાષ્ટ્રીય એકતાની ભાષા ગણી અને હિંદુ મહાસભાના મંચ પરથી તેનો પ્રચાર કર્યો. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે બંધારણ સભામાં હિન્દીને અધિકૃત ભાષા બનાવવાનું સમર્થન કર્યું, અને ત્યાંથી તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્થાપિત કરી. વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરે હિન્દી ભજનો અને હિન્દુસ્તાની સંગીતને પ્રોત્સાહન આપ્યું, જેણે હિન્દીને સાંસ્કૃતિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું. મહારાષ્ટ્રમાં હિન્દી એટલી ઊંડી જડેલી છે કે ઠાકરે ભાઈઓની ગુંડાગીરી મરાઠી ભાષી લોકોના મત મેળવવાના તેમના સપના પર પારાવાર અસર કરશે.
