મુંબઈઃ દર વર્ષે 19 નવેમ્બરના રોજ, વિશ્વ શૌચાલય દિવસ ઉજવાય છે, જે ગૌરવ, સ્વચ્છતા અને સ્વચ્છ શૌચાલયના અધિકારની હિમાયત કરે છે. પરંતુ એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ધારાવીમાં, તે સંદેશ કડવી કહેવત જેવો લાગે છે. અહીં, શૌચાલય માટેની લાઇન ક્યારેય સમાપ્ત થતી નથી, દુર્ગંધ ક્યારેય ઓછી થતી નથી, અને બાકીનું વિશ્વ જેને “મૂળભૂત અધિકાર” કહે છે તે સમય, સલામતી અને ગોપનીયતા માટે દૈનિક યુદ્ધ બની જાય છે.
વર્ષોથી ધારાવીમાં ગૌરવની લડત માટે કતારમાં ઉભા રહેતા મીના દેવી જણાવે છે કે “જ્યારે મારી દીકરીઓ રાત્રે બહાર જાય છે, ત્યારે તેમને ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે કારણ કે રસ્તા પર ઝઘડા થાય છે, અને બાથરૂમનો ઉપયોગ કરવો મુશ્કેલ બને છે.”
આ જ સમસ્યાથી ઝઝૂમતા કંચન ચંદ્રકાંત મોરે જણાવે છે કે “હવે જ્યારે મારા બાળકો મોટા થયા છે, ત્યારે તેમને રાત્રે બાથરૂમનો ઉપયોગ કરવા માટે બહાર જવું પડે છે. અમે શેર કરેલ શૌચાલયનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, જેના પરિણામે તેમને પેશાબની નળીમાં ચેપ લાગે છે, અને અમારે વારંવાર ડૉક્ટર પાસે જવું પડે છે.”
પાંચ સમયના નમાજી ચાંદ બેગમ જણાવે છે કે “બાથરૂમ સ્વચ્છ નથી, છતાં તેઓ ત્રણ રૂપિયા વસૂલ કરે છે. કોઈ અમારું સાંભળતું નથી.”
શજારા પરવીન જણાવે છે કે “અમે અમારૂ બાથરૂમ અને રસોડું ધરાવતું કાયમી ઘર ઇચ્છીએ છીએ. અમને અહીં ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે.”
શબનમ ઇર્શાદ ફારૂકી જણાવે છે કે “માસિક સ્રાવ દરમિયાન, શૌચાલય દૂર હોય ત્યારે ખૂબ જ સમસ્યા થાય છે. ઘરમાં શૌચાલય હોય તો સારું રહેશે.”
ચાંદતારા જણાવે છે કે “અમારા ઘરે શૌચાલય નથી. અમારે બહાર જવું પડે છે. અને જાહેર શૌચાલય મધ્યરાત્રિ પછી બંધ થઈ જાય છે, જે ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. જો આપણા પોતાના રૂમમાં શૌચાલય હોત, તો તે ખૂબ જ રાહત આપત.”
મજૂરી કરીને મહામહેનતે રાજી રોટી રળી ખાતા ભાઉ પવાર જણાવે છે કે “સૌથી મોટી ચિંતા શૌચાલય જવાની છે. અહીં મહિલાઓ છે, વૃદ્ધ લોકો છે – કોઈની પાસે યોગ્ય સુવિધા નથી. જ્યારે નળ વહેતા બંધ થાય છે, ત્યારે ઘરમાં પાણી ભરાઈ જાય છે. પાણી સતત વહેતું રહે છે. શરૂઆતમાં, અમે લગભગ પાણીની અંદર જ રહેતા હતા. અમે મજબૂરીવસ સૂવા માટે પ્લેટફોર્મ બનાવ્યા હતા. બધે બિમારી કરતા મચ્છરો હતા. અમે વર્ષો સુધી આ રીતે રહેતા હતા.”
સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) ના ધોરણો અનુસાર, શહેરી વિસ્તારોમાં દર 35 પુરુષો અને 25 મહિલાઓ માટે એક શૌચાલય બેઠક હોવી જોઈએ. ધારાવીની વાસ્તવિકતા આ માપદંડથી ઘણી દૂર છે. મુંબઈની ઝૂંપડપટ્ટીની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરતી પ્રજા ફાઉન્ડેશનના તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે 86 પુરુષો અને 81 મહિલાઓ દરરોજ એક શૌચાલય બેઠક શેર કરે છે. જાહેર શૌચાલયો મધ્યરાત્રિથી સવારે 5 વાગ્યા સુધી બંધ રહે છે, જેના કારણે રાત્રે શૌચાલય જવાનું ટાળવા માટે મહિલાઓ અને કિશોરીઓ ઓછું ભોજન કરે છે અથવા પાણી પીવાનું ટાળે છે જેથી રાત્રિના સમયે શૌચાલયની મુલાકાત ઓછી થાય.
ધારાવીની લગભગ 70% વસ્તી સમુદાય શૌચાલયો પર આધાર રાખે છે, જેમાંથી મોટાભાગની વસ્તી અસ્વચ્છ અને દાયકાઓથી ભીડભાડવાળી છે. 10 લાખથી વધુ રહેવાસીઓ નાની ઝૂંપડીઓમાં રહે છે – ઘણીવાર એક રૂમના રસોડાના કદના છઠ્ઠા ભાગમાં ખાનગી શૌચાલયો જાણે એક દીવા સ્વપ્ન છે.
જોકે, ધારાવી પુનઃવિકાસ પ્રોજેક્ટ આ પરિસ્થિતિ બદલાવાનું વચન આપે છે. ધારાવી પુનઃવિકાસ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય દરેક રહેવાસીને બે ખાનગી શૌચાલય, ચોવીસે કલાક પાણી અને વીજળીથી સજ્જ નવું ઘર પૂરું પાડવાનો છે – જે લાંબા સમયથી અપેક્ષિત ગૌરવપૂર્ણ જીવન છે. મહિલાઓ માટે, આનો અર્થ સલામતી અને ગોપનીયતા છે. યુનિસેફના એક અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે 93% મહિલાઓ ખાનગી શૌચાલય સાથે સુરક્ષિત અનુભવે છે, અને ખુલ્લામાં શૌચમુક્ત ગામ પરિવારોને તબીબી ખર્ચ, સમય અને મિલકતના મૂલ્યમાં વાર્ષિક ₹50,000 સુધી બચાવી શકે છે.
WHO અને UNICEFના સંયુક્ત મોનિટરિંગ રિપોર્ટ અનુસાર, 2014 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સ્વચ્છ ભારત મિશન દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં 11 કરોડ વ્યક્તિગત શૌચાલય અને 2.33 લાખ સમુદાય શૌચાલય બનાવવામાં આવ્યા છે, જેનાથી ખુલ્લામાં શૌચક્રિયામાં ઘટાડો વસ્તીના 11% સુધી પહોંચી ગયો છે – જે એક દાયકામાં સૌથી મોટો વૈશ્વિક ઘટાડો છે.
ધારાવી માટે, પુનર્વિકાસ માળખાગત સુવિધાઓ કરતાં વધુ છે – તે દરેક ધારાવીના રહેવાસી માટે ગૌરવ અપાવાનું વચન છે. જો કે ત્યાં સુધી, વિશ્વ શૌચાલય દિવસ પર વિશ્વમાં સ્વચ્છતાની આશાઓ અને ધારાવીની હકીકત વચ્ચેના અંતરને સ્પષ્ટપણે છતું કરતું રહેશે.
