ઈબ્રાહીમ યુસુફ ભરવાડાને મળો. તેઓ 79 વર્ષના છે. એક કુંભાર જે છેલ્લા 69 વર્ષથી માટીના દીવાઓને લગભગ સાત દાયકાઓથી આકાર આપી રહ્યા છે, ઇબ્રાહિમના હાથે માટીને પ્રકાશ અને પરંપરાના પ્રતીકો તરીકે ઘડ્યા છે, ધારાવી,મુંબઈના કુંભારવાડા, હૃદયમાં દીવાઓ અને વાસણોને આકાર આપ્યો છે. તેના હાથ ખરબચડા છે, પરંતુ સ્થિર છે, જે પેઢીઓનું વજન વહન કરે છે જેણે તેની પહેલાં આ હસ્તકલાની પ્રેક્ટિસ કરી છે. ધારાવીના આ નાના ખૂણામાં, ઇબ્રાહિમ એક પ્રાચીન કલાના ઘણા રક્ષકોમાંના એક છે.
“હું જ્યારે માત્ર 10 વર્ષનો હતો ત્યારે મેં શરૂઆત કરી હતી,” ઈબ્રાહિમ સ્મિત સાથે યાદ કરે છે. “ત્યારે, તે માત્ર દિવા બનાવવાની વાત ન હતી. તે અસ્તિત્વ અઁગેની વાત હતી, મારા પિતા અને તેમના પિતાએ જે કર્યું તે આગળ ધપાવવાની નાત હતી . આજે, તે તેના કરતાં વધુ છે – તે કલા અને ઓળખની જ્યોતને જીવંત રાખવાની વાત છે.”
ઈબ્રાહીમ કુંભારવાડાના ઘણા કુંભારોમાંનો એક છે. આ વિસ્તાર લગભગ 3,000 કુંભાર પરિવારોનું ઘર છે, જેમાં ગુજરાતી, કચ્છી અને મુસ્લિમ કુંભારોનું મિશ્રણ છે, જે માટી અને અગ્નિ સાથેના તેમના જોડાણથી બંધાયેલા છે.
ઇબ્રાહિમ કહે છે, “ભઠ્ઠાને ધર્મની પરવા નથી. “તે વાસણને એ જ રીતે સળગાવી દે છે, પછી ભલેને તેનો આકાર કોના હાથે હોય. અમે અમારા કામ વહેંચીએ છીએ, અને અમે અમારા જીવનને શેયર કરીએ છીએ. એકવાર માટીનો આકાર બની જાય પછી, આપણે જે શરૂ કર્યું છે તે પૂર્ણ કરવા માટે અમે બધા એ જ આગની રાહ જોઈએ છીએ.” આ અલંકારિક અગ્નિએ, ભઠ્ઠામાં શાબ્દિક અને તેમની સામૂહિક ભાવનામાં, કુંભારોને ધારાવીના પરિવર્તનની જેમ સાચવી રાખ્યા છે.
કુંભારવાડાને અનોખો બનાવે છે તે માત્ર તેની માટીની નિપુણતા જ નથી – તે એક સહિયારો વારસો છે. લગભગ એક સદીથી, કુંભારોની પેઢીઓ, ઘણીવાર વિવિધ ધર્મો અને સમુદાયોમાંથી, માટી બનાવવાની પ્રાચીન કળાને આધુનિક યુગમાં લઈ જાય છે, જેણે માત્ર વેપાર જ નહીં પરંતુ કુટુંબ સંબંધો, સંસ્કૃતિ અને સમુદાયની ભાવનાથી બંધાયેલી પરંપરાને જીવંત રાખી છે. તેમના હાથ માત્ર ઘડાઓ અને દીવાઓ જ નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક અસ્તિત્વના વાસણો બનાવે છે.
આ સમુદાયના ત્રીજી પેઢીના કુંભાર મનસુખ હુક્કાભાઈ ચિત્રોડાએ જણાવ્યું કે, “અમારા વડવાઓ બીજું કંઈ નહીં પરંતું તેમની હસ્તકલા લઈને આવ્યા હતા. ધારાવી ઘર કરતાં વધુ છે – તે તે છે જ્યાં આપણા હાથ અને પૃથ્વી એક સાથે આવે છે. કુંભારવાડામાં, આપણે ભિન્નતા જોતા નથી. આપણે બધા એક જ પૃથ્વી પરથી આવ્યા છીએ, અને આપણે તેને કંઈક સુંદર બનાવીએ છીએ, કે જે પ્રકાશ લાવે છે.”
ધ સ્ટ્રગલ્સ બિયોન્ડ ધ વ્હીલ
પડકારો હોવા છતાં, કુંભારવાડાનો સમુદાય ઉજ્જવળ ભાવિ પ્રગટાવી રહ્યો છે. મોટા કોર્પોરેશનો અને ધારાવી સોશિયલ મિશન જેવી પહેલો દ્વારા કુંભારવાડામાંથી આશરે 10 લાખ દિવાનો ઓર્ડર મળવાથી આશા બંધાઈ છે. આ દીવાઓ માટીના દીવાઓ કરતાં કંઇક વધુ છે – તે અસ્તિત્વ, કલાત્મકતા અને જ્યોતના પ્રતીકો છે જે પ્રતિકૂળતાનો સામનો કરીને મરવાનો ઇનકાર કરે છે.
આધુનિક પડકારો વચ્ચે પરંપરાને જીવંત રાખવી
કચ્છી કુંભાર સમુદાયના પ્રમુખ હુસેનભાઈ વાઘડિયાએ જણાવ્યું હતું કે, “આ માત્ર આદેશ નથી, તે એક પ્રતીક છે.” “જ્યારે લોકો દિવાળી દરમિયાન આપણાં દીવાઓ પ્રગટાવે છે, ત્યારે તેઓ પેઢીઓથી અસ્તિત્વમાં રહેલી પરંપરાની સાતત્યને પ્રકાશિત કરે છે. ધારાવી અમારું એન્કર-લંગર છે, પરંતુ અમારી માટી મુંબઈ શહેર અને તેનાથી આગળના ઘરોમાં પ્રકાશ વહન કરે છે.”
ઇબ્રાહિમ યુસુફ અને અન્ય કુંભારો માટીથી ઢંકાયેલા હાથ સાથે તેમના પૈડાંની આગળ ઊભા હોવાથી, તેમની વાર્તાઓ કુંભારવાડાની સ્થાયી ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે
