ભારતની રાજધાનીનું નામ બદલાશે! જાણો ઈન્દ્રપ્રસ્થનો ઈતિહાસ, ક્યારે અને કેવી રીતે દિલ્હી દેશની રાજધાની બની?

રાજધાની દિલ્હીનું નામ બદલવાની માંગ ફરી એકવાર જોર પકડ્યું છે. આ વખતે બીજેપી સાંસદ પ્રવીણ ખંડેલવાલે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહને પત્ર લખીને દિલ્હીનું નામ બદલીને ઈન્દ્રપ્રસ્થ કરવાની માંગ કરી છે. આ ઉપરાંત, તેમણે જૂના દિલ્હી રેલ્વે સ્ટેશનનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ જંક્શન, ઈન્દિરા ગાંધી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ એરપોર્ટ રાખવા અને દિલ્હીમાં અગ્રણી સ્થળોએ પાંડવોની ભવ્ય પ્રતિમાઓ સ્થાપિત કરવાની માંગણી કરી છે. જાણો ક્યારે અને કેવી રીતે દિલ્હી ભારતની રાજધાની બની, તેમજ ઈન્દ્રપ્રસ્થનો ઈતિહાસ…

ઈતિહાસકારોએ દિલ્હી વિશે વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે. જેમ અહીં તમામ ઋતુઓની અસર જોવા મળે છે, તેવી જ રીતે દિલ્હી બદલાતી અને બગડતી સંસ્કૃતિની ઓળખ છે. તે પોતાનામાં એક વિશાળ ઈતિહાસ ધરાવે છે, વિદેશી આક્રમણકારોની લૂંટ-ફાટ, શેરીઓમાં કત્લેઆમ, સત્તા માટે હત્યાઓનો સાક્ષી છે. દિલ્હીની ધરતી કરતાં અનેક ગણા વધારે શાસકોએ અહીં શાસન કર્યું છે. અહીંના તમામ શાસકોની સંસ્કૃતિ અલગ-અલગ રહી છે. શાસન સમાપ્ત થયું અને તેમની સંસ્કૃતિ જમીનમાં દટાઈ ગઈ.

દિલ્હીના 7 ઐતિહાસિક નામો

આ જ કારણ છે કે આજે પણ જ્યારે ઈતિહાસકારો દિલ્હીની જમીન ખોદી કાઢે છે ત્યારે સીમામાં વિવિધ રાજધાની અને સંસ્કૃતિના અવશેષો જોવા મળે છે. તેની 7 ઐતિહાસિક રાજધાનીઓના નામ હતા – કિલા રાય પિથોરા અથવા લાલકોટ, સિરી, તુગલકાબાદ, જહાંપનાહ, ફિરોઝાબાદ, શેરગઢ અથવા દિલ્હી શેરશાહી અને શાહજહાનાબાદ.

દિલ્હીનો ઇતિહાસ મહાભારત કાળ જેટલો જૂનો છે. ઈન્દ્રપ્રસ્થને દિલ્હીનું પ્રાચીન સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. મહાકાવ્ય મહાભારતમાં ઉલ્લેખ છે કે આ ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ શહેરની સ્થાપના પાંડવો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. જેમણે ખાંડવપ્રસ્થ નામના જંગલને સાફ કરીને વસાવ્યું હતું. આ શહેરની સ્થાપના 1400 બીસીની આસપાસ હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ હતું અને તે યુધિષ્ઠિરના શાસનનું કેન્દ્ર હતું.

ઇન્દ્રપ્રસ્થ યમુના કિનારે આવેલું હતું.

આજના સમયમાં દિલ્હીના જૂના કિલ્લાનો વિસ્તાર ઈન્દ્રપ્રસ્થ સાથે જોડાયેલો જોવા મળે છે. પુરાતત્વીય પુરાવા દર્શાવે છે કે તે યમુના નદીના કિનારે આવેલું હતું અને દિલ્હીનું પ્રાચીન નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ પણ માનવામાં આવે છે. જો કે, ઈન્દ્રપ્રસ્થનો નાશ કેવી રીતે થયો તે અંગે ઈતિહાસમાં કોઈ નક્કર પુરાવા નથી.

મૌર્ય સમયગાળો (322-185 બીસી): ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને અશોકના સમયમાં દિલ્હી કુરુ મહાજનપદનો ભાગ બન્યું હતું. અશોકના શિલાલેખોમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. આ એક વેપારી કેન્દ્ર હતું.

શુંગા, કુશાન અને ગુપ્ત કાળ (185 બીસી – 550 એડી): શુંગા સમયગાળા દરમિયાન દિલ્હીમાં બૌદ્ધ પ્રભાવમાં વધારો થયો. એવું કહેવાય છે કે કુશાણ સમ્રાટ કનિષ્કે અહીં સિક્કા બનાવ્યા હતા. ગુપ્તકાળ દરમિયાન તેને ‘યોગિનીપુર’ કહેવામાં આવતું હતું, અને તે એક સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર બની ગયું હતું. જૈન ગ્રંથોમાં ‘ધીલ્લી’નો પ્રારંભિક ઉલ્લેખ છે. આ યુગમાં મંદિરો અને મૂર્તિઓના અવશેષો મળી આવ્યા છે. કહેવાય છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન દિલ્હીનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થથી બદલીને દિલ્હી થઈ ગયું હતું.

મધ્યકાલીન સમયગાળો: રાજપૂત રાજવંશથી દિલ્હી સલ્તનત (600-1526 એડી) મધ્યકાલીન સમયગાળામાં, દિલ્હી રાજપૂતો હેઠળ રહ્યું, ત્યારબાદ મુસ્લિમ શાસકોએ તેને સલ્તનતની રાજધાની બનાવી.

રાજપૂત કાળ (8મી-12મી સદી): તોમર વંશ (736-1151 એડી)એ દિલ્હીની આસપાસ ‘ધીલિકા’ નામનું શહેર સ્થાપ્યું હતું. અનંગપાલ તોમરે લાલ કોટ (દિલ્હીનો પ્રથમ કિલ્લો) બંધાવ્યો હતો. ઈતિહાસમાં ઉલ્લેખ છે કે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે દિલ્હીના વિકાસ માટે ઘણું કામ કર્યું, અને તેમણે રાજ્યની સીમાઓ પણ વિસ્તારી. પૃથ્વીરાજ રાસોમાં આનું વર્ણન છે. પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે વિદેશી આક્રમણકારોને ઘણી વખત હરાવ્યા હતા.

દિલ્હી સલ્તનત (1206-1526 એડી): મુહમ્મદ ઘોરીના સેનાપતિ કુતુબુદ્દીન એબકે 1206માં દિલ્હી પર હુમલો કરીને કબજો કર્યો. જેના કારણે દિલ્હી સલ્તનતની સ્થાપના થઈ. આ સમયગાળા દરમિયાન ઘણા શાસકોએ દિલ્હી પર શાસન કર્યું, શહેરનું નામ ઘણી વખત બદલાયું. કુતુબુદ્દીન ઐબકે લાલ કોટ નામ આપ્યું, અલાઉદ્દીન ખિલજીએ સિરી નામ આપ્યું, ગિયાસુદ્દીન તુઘલકનું નામ તુગલકાબાદ, મુહમ્મદ બિન તુગલકે નામ જહાંપનાહ, ફિરોઝશાહ કોટલાએ ફિરોઝશાહ કોટલા નામ આપ્યું.

મુઘલ કાળ (1526-1857 એડી): 1526 માં, બાબરે પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં ઇબ્રાહિમ લોદીને હરાવ્યો અને મુઘલ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી. ત્યારબાદ મુઘલોએ આગ્રાને તેમની પ્રારંભિક રાજધાની બનાવી, જ્યારે તેઓએ તેમની બીજી રાજધાની તરીકે દિલ્હીને પસંદ કર્યું.

બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદ અને આધુનિક સમયગાળો (1803-1947 એડી)

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ 1803માં દિલ્હી પર કબજો કર્યો. 1857માં સ્વતંત્રતાના પ્રથમ યુદ્ધમાં બહાદુર શાહ ઝફરને દિલ્હીની ગાદી પરથી દેશવટો આપવામાં આવ્યો. અંગ્રેજોએ કલકત્તા (અગાઉ કોલકાતા)ને તેમની રાજધાની બનાવી. દિલ્હીને ભારતની રાજધાની બનાવવાનો નિર્ણય 1911માં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લેવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે રાજા જ્યોર્જ પંચમએ દિલ્હી દરબાર દરમિયાન તેની જાહેરાત કરી હતી. જો કે, નવી દિલ્હીના નિર્માણ કાર્યમાં ઘણો સમય લાગ્યો અને આખરે 13 ફેબ્રુઆરી 1931ના રોજ તત્કાલિન વાઈસરોય લોર્ડ ઈરવિને તેને ઔપચારિક રીતે માન્યતા આપી. આ નિર્ણય દિલ્હીના ઐતિહાસિક મહત્વ અને કેન્દ્રીય સ્થાનને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો હતો. સ્વતંત્ર ભારતમાં પણ, નવી દિલ્હી 1947 થી રાજધાની તરીકે ચાલુ રહી.