અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે બુધવારે દાવો કર્યો હતો કે ભારત ટૂંક સમયમાં રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદી ઘટાડશે. પત્રકારો સાથે વાત કરતા ટ્રમ્પે કહ્યું કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમને ખાતરી આપી છે કે ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરશે. ટ્રમ્પના આ નિવેદનથી સમગ્ર વિશ્વમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. હકીકતમાં, થોડા સમય પહેલા, યુએસ વહીવટીતંત્રે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા બદલ ભારત પર 25 ટકા વધારાનો ટેરિફ લાદ્યો હતો. યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે રશિયા પર આર્થિક દબાણ વધારવાની આ નીતિ તરીકે આને ઓળખવામાં આવી હતી.
આ મુદ્દે ટ્રમ્પે કહ્યું, “તેમણે (પીએમ મોદી) મને ખાતરી આપી છે કે રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદી કરવામાં આવશે નહીં. તમે જાણો છો કે આ તાત્કાલિક થઈ શકતું નથી. તે એક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા પણ ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થશે.” તેમણે વધુમાં કહ્યું કે જો ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે છે, તો તેમના માટે રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ કરાવવાનું સરળ બનશે. યુએસ રાષ્ટ્રપતિએ એમ પણ કહ્યું કે સંઘર્ષ સમાપ્ત થયા પછી ભારત ફરીથી રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદી શકશે.
ભારત તરફથી દાવાની કોઈ પુષ્ટિ નથી
જોકે, ભારત સરકાર દ્વારા હજુ સુધી આ ખાતરીની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી. નોંધનીય છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા ટેરિફ લાદવા સહિત અનેક ધમકીઓ અને દંડ છતાં ભારતે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કર્યું નથી. દિલ્હીએ આને સતત તેની તટસ્થ નીતિના ભાગ રૂપે વર્ણવ્યું છે અને રશિયાને તેની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યું છે, જે વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં અસ્થિરતાને રોકવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત-રશિયા તેલ સંબંધોના આંકડા શું છે?
- એપ્રિલ અને સપ્ટેમ્બર 2025 વચ્ચે રશિયાથી તેલની આયાતમાં આશરે 8.4%નો ઘટાડો થયો. સપ્ટેમ્બરમાં, ભારતે રશિયા પાસેથી દરરોજ 4.5 મિલિયન બેરલ તેલ ખરીદ્યું.
- આ આંકડો ઓગસ્ટ કરતાં દરરોજ 70,000 બેરલ વધુ હતો. જોકે, તે પાછલા વર્ષ (2024) કરતા થોડો ઓછો હતો.
- સપ્ટેમ્બર 2025માં, ભારતે રશિયા પાસેથી આશરે ₹25,597 કરોડ (આશરે $2.5 બિલિયન) મૂલ્યનું તેલ આયાત કર્યું, જેના કારણે ભારત રશિયન તેલનો બીજો સૌથી મોટો ખરીદદાર બન્યો.
- સપ્ટેમ્બરમાં, ભારતની કુલ તેલ આયાતના 34% રશિયાથી આવ્યા હતા, જે જૂનમાં 36% હતા.
- અન્ય ડેટા સ્ત્રોત અનુસાર, ભારતની સરકારી માલિકીની ઊર્જા કંપનીઓએ જૂન અને સપ્ટેમ્બર વચ્ચે તેલ ખરીદીમાં 45% ઘટાડો કર્યો. જો કે, પશ્ચિમ એશિયા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાંથી તેલ ખરીદી અંગેના કરારો આનું મુખ્ય કારણ હતા, ટ્રમ્પ અને તેમના ટેરિફનો કોઈ દબાણ નહીં.
જો ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે તો શું થશે?
જો ભારત ટેરિફ દબાણ હેઠળ રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે છે, તો તે દેશના આયાત બિલ (ક્રૂડ બિલ) માં આશરે $12 બિલિયનનો વધારો કરી શકે છે. અહેવાલો અનુસાર, વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા ક્રૂડ આયાતકારની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા દરરોજ આશરે 5.2 મિલિયન બેરલ છે. જો ભારત ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના બાકીના સમયગાળા માટે રશિયન તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે છે, તો આયાત બિલ $9 બિલિયનનો વધારો કરી શકે છે. આ બિલ 2026-27 માટે $11.7 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે.
પુરવઠા વિક્ષેપની સ્થિતિમાં ભારતના વિકલ્પો
જો રશિયન પુરવઠો વિક્ષેપિત થાય છે, તો ભારત હાલના કરારો હેઠળ મધ્ય પૂર્વીય ઉત્પાદકો તરફ પાછા ફરી શકે છે. આ કરારોમાં સુગમતાનો લાભ લેવાથી ખાધ ભરવામાં મદદ મળી શકે છે. જો કે, ભારતના લવચીક તેલ નેટવર્ક હોવા છતાં, ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન ક્રૂડ તેલની ખરીદી બંધ કરવાથી ઇંધણ ખર્ચમાં વધારો થવાના સ્વરૂપમાં આર્થિક પરિણામો આવી શકે છે.
ગયા નાણાકીય વર્ષ સુધી રશિયા કુલ આયાતમાં 35% હિસ્સો ધરાવતું હતું.
યુક્રેન યુદ્ધને લઈને મોસ્કો પર પશ્ચિમી પ્રતિબંધો વચ્ચે, ભારતે 2022 માં રશિયા પાસેથી ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. રશિયા હવે ભારતનો સૌથી મોટો ક્રૂડ સપ્લાયર બની ગયો છે. ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 2024-25 માં વધીને 35.1% થયો, જે 2019-20 માં ફક્ત 1.7% હતો. ભારતે 2024-25 માં કુલ 245 મિલિયન મેટ્રિક ટન ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કર્યું, જેમાંથી રશિયાનો હિસ્સો 88 મિલિયન મેટ્રિક ટન હતો.
